NCEA Level 3 Te Reo Rangatira study materials
NCEA Level 3 Te Reo Rangatira study resources

Te tuhi tāpaetanga mō Te Puna Reserve

NCEA Level 3 Te Reo Rangatira · Put your knowledge to work in context.

All case studies

Te tuhi tāpaetanga mō Te Puna Reserve

E tuhi ana koe i tētahi tāpaetanga ā-tuhi ki te kaunihera o tētahi taone nui, e 250 kupu te roa, ā, e toru noa iho ngā rā e toe ana. Kei te whakahee koe i te whakatū i tētahi whare hākinakina e 12,000 tūru ki runga i te papa whenua o Te Puna Reserve. E toru ngā taunakitanga me whakauru: (1) ko te pūrongo a te kaunihera o 2023 e kī ana e 38% o te papa whenua ka ngaro; (2) ko te hui ā-hapori i tae atu e 40 ngā tāngata, e 31 i whakahee; (3) ko te tatau waka i te ata o te Rāhina e 1,200 waka i te haora. Me whakauru e rua ngā kōrero whakahua i ngā kaitautoko me ngā kaitāpaetanga. Kua kī te tiamana o te komiti: 'Kaua e neke atu i te 300 kupu, kaua e whakamahi i te reo whakaiti.' E 40 meneti koe. Me tuhi koe i te tīmatanga, te hanganga, me te whakatau.

1. Tuhia te tīmatanga o te tāpaetanga, kia 100 kupu pea, ā, whakamāramatia mai e rua ngā whiringa reo.

Read the worked answer

Tīmatanga: 'Tēnā koutou e te Komiti Whakahaere. E tuhi ana ahau ki te whakahee i te whakatū i tētahi whare hākinakina e 12,000 tūru ki runga i Te Puna Reserve. E toru ngā taunakitanga. Tuatahi, ko te pūrongo a te kaunihera o 2023 e kī ana ka ngaro e 38% o te papa whenua. Tuarua, i te hui ā-hapori, e 31 o te 40 ngā tāngata i whakahee. Tuatoru, ko te tatau waka i te ata o te Rāhina e 1,200 waka i te haora, ka piki ake te pōroa. Ko te whakatau: kaua e whakaaetia te whare ki tēnei wāhi; me rapu i tētahi wāhi kē, me wānanga tahi me te hapori. Ko te papa whenua he taonga mō te katoa.' E rua ngā whiringa reo: ka whakamahia te mihi ōkawa me te 'e tuhi ana ahau' hei whakaatu i te mana o te tāpaetanga; ka kaua e whakamahi i te reo whakaiti, engari ka whakamahia te 'e whakahee ana' me te 'e tono ana' hei whakaatu i te tūnga, kāore i te whakapae.

2. Whakatikahia te rerenga 'He whakaaro kino tēnei, me whakarongo mai koutou.' Kia hāngai ki te reo tāpaetanga, ā, whakamāramatia te huringa.

Read the worked answer

Whakatikahia: 'E whakahe ana mātou i tēnei kaupapa, ā, e tono ana mātou kia whai wā te komiti ki te whakarongo ki ngā taunakitanga a te hapori.' Ka tangohia te 'he whakaaro kino' i te mea he whakatau whakawa tērā, kāore he taunakitanga. Ka huri ki te 'e whakahe ana' hei whakaatu i te tūnga, kāore i te whakatau i te kaupapa. Ka huri te 'me whakarongo mai koutou' ki te 'e tono ana mātou kia whai wā', he tono ōkawa, kāore he whakahau. Ka whakaurua te 'ki ngā taunakitanga a te hapori' hei whakaatu i te take o te tono. Mā tēnei ka mau te mana o te tāpaetanga, ā, ka kore e puta te riri.

3. Me pēhea te raupapa i ngā taunakitanga e toru? Me pēhea hoki te whakautu ki tētahi kaikaunihera e tautoko ana i te whare?

Read the worked answer

Ka raupapa: tuatahi, te pūrongo 2023 (te mana o te kaunihera); tuarua, te hui 40/31 (te manawa o te hapori); tuatoru, te tatau waka 1,200 (te taumahatanga). Ka tīmata ki te pūrongo hei whakapūmautanga, ka whai te hui hei whakaatu i te tautoko ā-hapori, ka mutu ki te waka hei whakaatu i te raru. Ki te kaikaunihera tautoko: 'E mihi ana ahau ki tō tautoko i te whare. Ka taea te whare te whakatū ki tētahi atu wāhi? Ko taku pātai, me pēhea te tiaki i te 38% o te papa whenua me te 1,200 waka i te haora?' Ka kore e whakapae i a ia; ka whakamahi i tōna tautoko hei whakawhiti ki te wāhi kē. Ka tono i tētahi wānanga.