Zdrowie publiczne - miary ryzyka i badania przesiewowe
Zakres
Zdrowie publiczne sprawdza rozumienie miar epidemiologicznych, zasad badań przesiewowych, profilaktyki i organizacji ochrony zdrowia. Pytania wymagają często prostego rachunku lub wyboru właściwej miary.
Reguły
- Czułość = TP/(TP+FN); swoistość = TN/(TN+FP); wartość predykcyjna dodatnia zależy od częstości choroby - przy chorobie rzadkiej nawet dobry test daje wiele wyników fałszywie dodatnich.
- Zapadalność to nowe przypadki w okresie; chorobowość to wszystkie przypadki w danym momencie.
- Badanie przesiewowe ma sens, gdy choroba jest istotna, ma fazę przedkliniczną, test jest czuły i akceptowalny, a wczesne leczenie poprawia rokowanie.
- Profilaktyka: pierwotna - zapobieganie chorobie (szczepienia, edukacja); wtórna - wczesne wykrycie (mammografia, cytologia); trzeciorzędowa - rehabilitacja i ograniczanie powikłań.
- Ryzyko względne jest miarą kohortową, iloraz szans - miarą badania kliniczno-kontrolnego; przy rzadkich chorobach OR przybliża RR.
Przykład
Test ma czułość 90% i swoistość 95%, a choroba występuje u 1% populacji liczącej 10 000 osób. Rozumowanie: 100 chorych, z nich 90 z wynikiem dodatnim; 9 900 zdrowych, z nich 5% fałszywie dodatnich, czyli 495. PPV = 90/(90+495) ≈ 15%. Wniosek: większość wyników dodatnich dotyczy osób zdrowych, więc konieczne jest badanie potwierdzające.
Pułapki
- Nie mylić czułości z wartością predykcyjną.
- Wysoka swoistość nie gwarantuje prawdziwości wyniku dodatniego przy niskiej częstości choroby.
- Rehabilitacja to profilaktyka trzeciorzędowa, nie pierwotna.
- Badanie przesiewowe nie jest tym samym co diagnostyczne.