Matura Physics key terms

Wektor opisujący, jak szybko i w którym kierunku porusza się ciało w danej chwili; jest granicą stosunku przemieszczenia do czasu, gdy ten czas dąży do zera, czyli pochodną położenia po czasie.

Wektorowa wielkość fizyczna równa szybkości zmiany wektora prędkości w czasie; w ruchu prostoliniowym mówi, jak szybko rośnie lub maleje wartość prędkości, a w krzywoliniowym odpowiada też za zmianę kierunku.

Ruch po linii prostej, w którym wartość przyspieszenia jest stała, a prędkość zmienia się liniowo z czasem; w takim ruchu droga rośnie proporcjonalnie do kwadratu czasu.

Ruch ciała wyrzuconego pod kątem do poziomu, w którym pomijamy opór powietrza; składa się z jednostajnego ruchu poziomego i jednostajnie zmiennego ruchu pionowego, dlatego torem jest parabola.

Trzy prawa wiążące ruch z siłami: bez siły wypadkowej ciało pozostaje w spoczynku lub porusza się jednostajnie prostoliniowo, siła wypadkowa nadaje przyspieszenie, a oddziaływania dwóch ciał są wzajemne i równe co do wartości.

Siła styczna do powierzchni kontaktu ciał, przeciwdziałająca ich wzajemnemu przesuwaniu; tarcie statyczne równoważy siłę próbującą ruszyć ciało, a kinetyczne działa podczas ruchu i zależy od nacisku.

Siła skierowana do środka okręgu, która zakrzywia tor ciała poruszającego się po okręgu; jej wartość równa się iloczynowi masy, kwadratu prędkości i odwrotności promienia okręgu.

Skalarna wielkość równa iloczynowi wartości siły, przesunięcia i kosinusa kąta między nimi; jest dodatnia, gdy siła wspomaga ruch, ujemna, gdy go hamuje, i zerowa, gdy działa prostopadle do przesunięcia.

Wielkość mówiąca, jak szybko wykonywana jest praca lub przekazywana energia; liczbowo równa pracy podzielonej przez czas jej wykonania, a jej jednostką w układzie SI jest wat.

Energia związana z ruchem ciała, równa połowie iloczynu masy i kwadratu prędkości; w mechanice klasycznej wystarcza do opisu rozpędzania ciał i większości zderzeń, a jej zmiana równa się pracy siły wypadkowej.

Prawo mówiące, że całkowity pęd układu odosobnionego, na który nie działają siły zewnętrzne, nie zmienia się w czasie; wykorzystuje się je do opisu zderzeń, rozpadów i odrzutu.

Zderzenie, w którym zachowany jest zarówno pęd, jak i całkowita energia kinetyczna układu; ciała odkształcają się tylko chwilowo i odzyskują kształt, więc energia nie zamienia się trwale na ciepło ani odkształcenia.

Wielkość opisująca zdolność siły do obracania ciała wokół osi; równa się iloczynowi wartości siły i ramienia, czyli odległości od osi obrotu do linii działania siły.

Miara bezwładności ciała w ruchu obrotowym, zależna od masy i od rozkładu tej masy względem osi obrotu; odgrywa w obrotach tę samą rolę, jaką masa odgrywa w ruchu postępowym.

Wektor równy iloczynowi momentu bezwładności i prędkości kątowej; w układzie odosobnionym pozostaje stały, dlatego przy malejącym momencie bezwładności ciało obraca się coraz szybciej.

Związek pozwalający obliczyć moment bezwładności względem dowolnej osi równoległej do osi przechodzącej przez środek masy: do momentu względem środka masy dodaje się iloczyn masy i kwadratu odległości między osiami.

Prawo Newtona mówiące, że dwa ciała przyciągają się siłą wprost proporcjonalną do iloczynu ich mas i odwrotnie proporcjonalną do kwadratu odległości między ich środkami.

Wielkość wektorowa równa sile grawitacji działającej na masę próbną podzielonej przez tę masę; liczbowo równa się przyspieszeniu, jakie pole nadaje swobodnie spadającemu ciału w danym punkcie.

Prędkość, jaką trzeba nadać ciału stycznie do powierzchni planety, aby krążyło po orbicie tuż nad tą powierzchnią; dla Ziemi wynosi około 7,9 km/s i nie zależy od masy satelity.

Zjawisko polegające na tym, że zegar poruszający się względem obserwatora odmierza czas wolniej niż zegar w jego własnym układzie; efekt staje się wyraźny dopiero przy prędkościach bliskich prędkości światła.

Skrócenie wymiaru ciała mierzonego w układzie, względem którego ciało się porusza, i to tylko w kierunku ruchu; efekt wynika ze stałości prędkości światła i rośnie wraz z prędkością ciała.

Energia, którą ma ciało będące w spoczynku, równa iloczynowi masy i kwadratu prędkości światła; pokazuje, że masa jest miarą energii zgromadzonej w ciele.

Prawo zachowania energii dla układów termodynamicznych: zmiana energii wewnętrznej równa się sumie ciepła dostarczonego do układu i pracy wykonanej nad układem; praca wykonana przez układ ma znak przeciwny.

Ilość ciepła potrzebna do ogrzania jednego kilograma substancji o jeden kelwin; jest wielkością charakterystyczną dla danej substancji i wykorzystuje się ją w bilansie cieplnym.

Funkcja stanu opisująca nieuporządkowanie układu; w procesach nieodwracalnych w układzie odosobnionym rośnie, co wyraża druga zasada termodynamiki i wyznacza kierunek samorzutnych przemian.

Stosunek pracy użytecznej wykonanej przez silnik do ciepła pobranego ze źródła o wyższej temperaturze; nigdy nie osiąga stu procent, ponieważ część ciepła musi zostać oddana chłodnicy.

Czas jednego pełnego cyklu drgań, czyli powrotu ciała do tego samego położenia i stanu ruchu; jest odwrotnością częstotliwości i w drganiach harmonicznych nie zależy od amplitudy.

Fala powstająca z nałożenia się dwóch fal o tej samej częstotliwości, biegnących w przeciwnych kierunkach; ma węzły i strzałki, a możliwe długości fal zależą od warunków na końcach ośrodka.

Zjawisko gwałtownego wzrostu amplitudy drgań wymuszonych, gdy częstotliwość siły wymuszającej jest bliska częstotliwości drgań własnych układu; może prowadzić do zniszczenia konstrukcji.

Zmiana częstotliwości fali odbieranej przez obserwatora spowodowana ruchem źródła lub odbiornika względem ośrodka; przy zbliżaniu odbierana częstotliwość rośnie, a przy oddalaniu maleje.

Wielkość wektorowa równa sile działającej na ładunek próbny podzielonej przez wartość tego ładunku; opisuje pole w danym punkcie i nie zależy od wielkości ani znaku ładunku próbnego.

Prawo mówiące, że natężenie prądu płynącego przez przewodnik jest proporcjonalne do napięcia między jego końcami; stałą proporcjonalności jest opór elektryczny, dla metali prawie stały w danej temperaturze.

Siła działająca na ładunek poruszający się w polu elektrycznym i magnetycznym; jej składowa magnetyczna jest zawsze prostopadła do prędkości i indukcji, więc nie zmienia energii kinetycznej ładunku.

Prawo mówiące, że w obwodzie powstaje siła elektromotoryczna indukcji równa szybkości zmiany strumienia indukcji magnetycznej przechodzącego przez ten obwód; kierunek indukowanego prądu podaje reguła Lenza.

Zależność opisująca zmianę kierunku fali na granicy dwóch ośrodków: iloczyn współczynnika załamania i sinusa kąta względem normalnej jest stały, dlatego w ośrodku optycznie gęstszym promień skręca ku normalnej.

Emisja elektronów z metalu pod wpływem padającego światła; zachodzi tylko wtedy, gdy częstotliwość światła przekracza wartość progową, co potwierdza kwantową naturę światła i przeczy opisowi wyłącznie falowemu.

Czas, po którym rozpadowi ulega połowa jąder danego izotopu promieniotwórczego; dla każdego izotopu jest wielkością stałą i nie zależy od temperatury, ciśnienia ani postaci chemicznej próbki.

Własność światła i cząstek materii polegająca na tym, że w jednych doświadczeniach zachowują się jak fale, a w innych jak cząstki; długość fali materii opisuje zależność de Broglie'a wiążąca pęd z długością fali.