Matura Geography cheat sheet

Strefowość klimatyczna wynika z kąta padania promieni słonecznych: od równika (duże kąty, wysokie opady konwekcyjne) ku biegunom (małe kąty, niższe temperatury i opady).

Układ wysokiego ciśnienia (wyż) wiąże się z pogodą słoneczną i suchą; niż baryczny przynosi zachmurzenie, opady i silniejsze wiatry.

Strefa umiarkowana: granica klimatu morskiego i kontynentalnego przebiega w Europie w przybliżeniu przez Polskę; ku wschodowi rośnie roczna amplituda temperatury.

Cyrkulacja monsunowa: latem monsun z oceanu na ląd (obfite opady), zimą z lądu na ocean (sucho); dotyczy głównie Azji Południowej i Wschodniej.

Rzeki dzielą się na zasilane deszczowo, śnieżnie (wezbrania roztopowe wiosną), lodowcowo i gruntowo; w Polsce dominuje zasilanie deszczowo-śnieżne z wezbraniem wiosennym.

Wietrzenie fizyczne (mrozowe, insolacyjne) dominuje w klimacie suchym i zimnym; chemiczne (rozpuszczanie, hydroliza) w ciepłym i wilgotnym.

Profil glebowy: poziom O (ściółka), A (próchniczny), B (wmywania), C (skała macierzysta); gleby strefowe Polski to bielice, brunatne i czarnoziemy.

Formy polodowcowe: moreny czołowe i denne, ozy, kemy, sandry, rynny polodowcowe; sandry zbudowane z piasków i żwirów wypłukanych wodami roztopowymi.

Strefy roślinne układają się od wilgotnych lasów równikowych przez sawanny, pustynie zwrotnikowe, lasy śródziemnomorskie, lasy mieszane, tajgę, tundrę do pustyń polarnych.

Model przejścia demograficznego: faza I (wysoki CBR i CDR), faza II (spadek CDR, wysoki CBR, szybki wzrost), faza III (spadek CBR), faza IV (niski CBR i CDR, stabilizacja).

Przyrost naturalny = urodzenia minus zgony; przyrost rzeczywisty = przyrost naturalny plus saldo migracji, liczony na 1000 mieszkańców.

Wskaźnik feminizacji = kobiety na 100 mężczyzn; w Polsce w starszych grupach wieku przewaga kobiet rośnie z powodu wyższej umieralności mężczyzn.

Piramida wieku: szeroka podstawa oznacza wysoką dzietność i młodą strukturę; zwężona podstawa oznacza starzenie się społeczeństwa.

Wskaźnik urbanizacji = udział ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności; mierzy stopień koncentracji osadnictwa w miastach.

Sektory gospodarki: I rolnictwo, II przemysł i budownictwo, III usługi; w krajach wysoko rozwiniętych dominuje sektor III.

Czynniki lokalizacji przemysłu: surowcowy, transportowy, rynkowy, siły roboczej, energetyczny; przemysł pracochłonny szuka taniej siły roboczej.

Rolnictwo intensywne osiąga wysokie plony z małej powierzchni (nawozy, mechanizacja); ekstensywne wykorzystuje duże areały przy niskich nakładach.

Bilans handlowy = eksport minus import; dodatni oznacza nadwyżkę, ujemny deficyt; saldo obrotów bieżących obejmuje też usługi i transfery.

Polska leży w Europie Środkowej; powierzchnia ok. 312,7 tys. km², 16 województw; stolica Warszawa nad Wisłą.

Najwyższy szczyt Polski to Rysy (2499 m n.p.m.) w Tatrach; najniżej położony punkt znajduje się na Żuławach Wiślanych (ok. 1,8 m p.p.m.).

Najdłuższa rzeka w Polsce to Wisła (ok. 1047 km), uchodząca do Bałtyku; Odra jest drugą pod względem długości w granicach kraju.

Pasma rzeźby Polski z północy na południe: pobrzeża, pojezierza, Niziny Środkowopolske, wyżyny, kotliny podkarpackie, góry (Sudety i Karpaty).

Klimat Polski jest przejściowy między morskim a kontynentalnym; opady maleją z zachodu na wschód i rosną wraz z wysokością w górach.

Główne okręgi przemysłowe: Górnośląski Okręg Przemysłowy (węgiel, hutnictwo), Bełchatów (węgiel brunatny i energetyka), Trójmiasto (porty, stocznie).

Polska należy do UE od 2004 r., do NATO od 1999 r.; w strefie euro nie jest, walutą pozostaje złoty.

Główne regiony turystyczne: Tatry, Pieniny, Bieszczady, Mazury, Wybrzeże Bałtyku, Dolny Śląsk (uzdrowiska i zamki).

Sąsiedzi Polski: Niemcy, Czechy, Słowacja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Rosja (obwód kaliningradzki) - siedmiu sąsiadów.

Skala liczbowa 1:50 000 oznacza, że 1 cm na mapie odpowiada 50 000 cm, czyli 500 m w terenie.

Skala mianowana 1:100 000 to 1 cm - 1 km; przy skali 1:25 000 1 cm odpowiada 250 m.

Azymut mierzy się zgodnie z ruchem wskazówek zegara od północy (0°–360°); azymut wschodu wynosi 90°, południa 180°.

Wysokość względna = wysokość bezwzględna szczytu minus wysokość podstawy; wysokość bezwzględna liczona jest od poziomu morza.

Poziocie warstwicowe: odległość między sąsiednimi warstwicami w terenie; stromizna stoku rośnie, gdy warstwice są gęste.

Nachylenie stoku można oszacować z różnicy wysokości i odległości w terenie; spadek rzeki = różnica wysokości źródła i ujścia podzielona przez długość.

Wykres klimatyczny: słupki to opady miesięczne, linia to średnia temperatura; osie mają różne jednostki, więc skala każdej jest osobna.

Diagram kołowy pokazuje strukturę procentową całości; wykres liniowy służy do trendów w czasie, słupkowy do porównań kategorii.

Przy odczycie mapy tematycznej sprawdź legendę i jednostki; izolinie (izotermy, izohiety, izobary) łączą punkty o tej samej wartości.