Matura Geography key terms

Liczba żywych urodzeń na 1000 mieszkańców w danym roku. Wraz ze współczynnikiem zgonów służy do obliczania przyrostu naturalnego i oceny fazy przejścia demograficznego.

Różnica między liczbą urodzeń a liczbą zgonów w danym okresie, najczęściej podawana na 1000 mieszkańców. Może być dodatni lub ujemny i nie uwzględnia migracji.

Różnica między liczbą osób przybyłych na dany obszar a liczbą osób z niego wyjeżdżających w określonym czasie. Dodatnie saldo oznacza przewagę imigrantów, ujemne - emigrantów.

Model opisujący zmianę rodności i umieralności społeczeństwa od wysokich do niskich wartości wraz z rozwojem gospodarczym i medycyną. Wyróżnia się kilka faz o różnym tempie przyrostu naturalnego.

Wykres słupkowy przedstawiający strukturę ludności według wieku i płci. Kształt wykresu pozwala wnioskować o przeszłych i obecnych trendach demograficznych, np. o wyżach i niżach demograficznych.

Proces wzrostu udziału ludności miejskiej w ogólnej liczbie ludności oraz rozprzestrzeniania się miejskiego stylu życia. Obejmuje także zmiany przestrzenne miast, takie jak suburbanizacja.

Etap rozwoju miasta polegający na przenoszeniu się mieszkańców z centrum na przedmieścia przy zachowaniu pracy i usług w mieście. Prowadzi do rozlewania się miast i wyludniania śródmieść.

Zespół miast i osiedli powiązanych funkcjonalnie, z dominującym miastem centralnym, które koncentruje miejsca pracy i usługi. Granice aglomeracji wyznacza się na podstawie dojazdów do pracy i nauki.

Podział pracujących według sektorów gospodarki: rolnictwa, przemysłu i usług. Udział sektora usług rośnie wraz z rozwojem gospodarczym i jest wskaźnikiem poziomu nowoczesności gospodarki.

Zmniejszanie znaczenia przemysłu w gospodarce i zatrudnieniu na rzecz usług. Często wiąże się z przenoszeniem produkcji do krajów o niższych kosztach pracy i restrukturyzacją regionów przemysłowych.

Dział gospodarki obejmujący działalność niematerialną, taką jak handel, transport, finanse, edukacja i turystyka. Jego rozwój jest typowy dla gospodarek wysoko rozwiniętych.

Produkt krajowy brutto podzielony przez liczbę ludności, wyrażany najczęściej w dolarach według parytetu siły nabywczej. Umożliwia porównywanie poziomu zamożności państw.

Wskaźnik rozwoju społecznego (Human Development Index) łączący średnią długość życia, poziom edukacji i dochód na mieszkańca. Przyjmuje wartości od 0 do 1 i służy do porównań krajów.

Uprawa jednego gatunku rośliny na dużym obszarze przez wiele lat. Zwiększa podatność na choroby i szkodniki oraz wyjaławia glebę, wymuszając intensywne nawożenie.

Gospodarowanie nastawione na wysokie plony dzięki dużym nakładom pracy, kapitału i środków produkcji na jednostkę powierzchni. Typowe dla obszarów gęsto zaludnionych i krajów wysoko rozwiniętych.

Proces niszczenia i przemieszczania wierzchniej warstwy gleby przez wodę, wiatr lub działalność człowieka. Nasila się na stokach pozbawionych roślinności i w wyniku monokultur.

Zespół procesów rozkładania i rozluźniania skał na miejscu, bez transportu materiału. Wyróżnia się wietrzenie fizyczne, chemiczne i biologiczne, zależne od klimatu i rodzaju skały.

Skały powstałe ze zastygnięcia magmy lub lawy, np. granit i bazalt. Dzieli się je na głębinowe i wulkaniczne, a ich skład mineralny wpływa na żyzność gleb.

Duże, sztywne fragmenty zewnętrznej warstwy Ziemi, które przemieszczają się po plastycznej astenosferze. Ich zderzenia i rozchodzenie się powodują trzęsienia ziemi, wulkanizm i tworzenie gór.

Proces wciągania gęstszej płyty oceanicznej pod płytę kontynentalną w strefie kolizji. Towarzyszą mu trzęsienia ziemi, wulkanizm i powstawanie rowów oceanicznych oraz łuków wyspowych.

System wiatrów sezonowych zmieniających kierunek między latem a zimą z powodu różnic nagrzewania się lądu i oceanu. Latem przynosi obfite opady, zimą suchą pogodę, co kształtuje rolnictwo Azji Południowej.

Poziome ruchy wody w oceanach wywołane wiatrami, różnicami gęstości i siłą Coriolisa. Ciepłe prądy łagodzą klimat wybrzeży, zimne ochładzają je i sprzyjają powstawaniu mgieł oraz pustyń.

Pasowe układy klimatów na Ziemi wynikające z różnic kąta padania promieni słonecznych i cyrkulacji atmosfery. Wyróżnia się strefy równikową, zwrotnikową, umiarkowaną i podbiegunową.

Rzeka lub strumień uchodzący do większej rzeki, jeziora lub zbiornika. Sieć dopływów tworzy zlewnię, a ich reżim wpływa na wahania poziomu wody w rzece głównej.

Obszar, z którego wszystkie wody powierzchniowe spływają do jednego morza lub oceanu. Zlewiska dzielą się na zlewnie mniejszych rzek, a granice między nimi to działy wodne.

Charakterystyczny dla danej rzeki przebieg stanów i przepływów wody w ciągu roku, zależny od klimatu, zasilania i retencji. Wyróżnia się m.in. reżim śnieżny, deszczowy i mieszany.

Kwaśne, mało żyzne gleby typowe dla lasów iglastych strefy umiarkowanej chłodnej, powstałe na piaskach. Charakteryzują się jasnym poziomem wymycia i wymagają nawożenia przy uprawie.

Rzeźba terenu powstała w wyniku działalności lodowca, np. moreny, drumliny, rynny i sandry. Występowanie tych form w Polsce dowodzi zasięgu zlodowaceń plejstoceńskich.

Najdłuższa rzeka Polski, uchodząca do Bałtyku, odwadniająca ponad połowę kraju. Jej bieg i reżim są kształtowane przez klimat niżu oraz dopływy z Karpat i Wyżyn.

Łańcuch górski w południowo-zachodniej Polsce, zbudowany głównie ze skał metamorficznych i magmowych. Wyróżnia się zrębową rzeźbą i najwyższym szczytem Śnieżką.

Góry fałdowe w południowej Polsce, zbudowane ze skał fliszowych, z najwyższymi szczytami w Tatrach. Charakteryzują się piętrowym układem roślinności i żywym osuwiskami.

Obszar o koncentracji zakładów przemysłowych powiązanych z lokalnymi surowcami lub rynkiem zbytu. Przykładem jest Górnośląski Okręg Przemysłowy, którego rozwój opierał się na węglu kamiennym.

Mapa w dużej skali przedstawiająca szczegółowo rzeźbę terenu, sieć osadniczą, drogi i wody za pomocą znaków umownych i poziomic. Służy do orientacji w terenie i analiz przestrzennych.

Linie na mapie łączące punkty o tej samej wysokości bezwzględnej. Ich zagęszczenie wskazuje nachylenie stoku, a kształt pozwala rozpoznać formy terenu, takie jak doliny i wzniesienia.

Stosunek odległości na mapie do odpowiadającej jej odległości w terenie, np. 1:50 000. Określa stopień szczegółowości mapy i umożliwia przeliczanie wymiarów.

Diagram przedstawiający średnie miesięczne temperatury i sumy opadów dla danego miejsca. Na jego podstawie określa się typ klimatu, porę suchą i wilgotną oraz amplitudę roczną.

System informacji geograficznej - narzędzie do gromadzenia, analizowania i wizualizowania danych przestrzennych w warstwach. Umożliwia łączenie map z danymi statystycznymi i tworzenie modeli terenu.

Zestawienie przychodów i rozchodów wody w danym obszarze, obejmujące opady, parowanie, odpływ i retencję. Dodatni bilans oznacza nadwyżkę wody, ujemny - jej deficyt.