Konstytucja 3 maja - rewolucja czy kompromis?
W archiwum rodzinnym uczniowie znaleźli trzy dokumenty: odpis Konstytucji 3 maja (1791), broszurę Hugona Kołłątaja „Do Stanisława Małachowskiego…” oraz raport rosyjskiego posła Ottona Magnusa von Stackelberga. W tekście Konstytucji czytają m.in. o zniesieniu liberum veto, dziedziczności tronu, objęciu mieszczan prawem do nabywania dóbr ziemskich i dostępu do urzędów, a także artykuł o chłopach: „lud rolniczy, pod opiekę prawa i rządu krajowego przyjmujemy”. Kołłątaj pisze o potrzebie gruntownej naprawy Rzeczypospolitej i krytykuje magnaterię. Stackelberg donosi, że konstytucja zagraża interesom Rosji i może doprowadzić do interwencji. Nauczyciel zadaje pytanie, czy Konstytucja 3 maja była aktem rewolucyjnym, czy umiarkowaną reformą, i prosi o ocenę jej szans powodzenia. Uczniowie mają wydać sąd oparty na analizie postanowień, a nie na ogólnych hasłach.
1. Czy Konstytucja 3 maja znosiła ustrój stanowy? Odpowiedz, analizując jej postanowienia.
Read the worked answer
Konstytucja nie znosiła ustroju stanowego, choć go modyfikowała. Zachowała dominującą pozycję szlachty, utrzymała podział na stany i nie przyznała chłopom wolności osobistej ani praw politycznych. Artykuł o „ludzie rolniczym” brał chłopów pod opiekę prawa, ale nie znosił pańszczyzny ani poddaństwa; miał raczej charakter deklaracji opiekuńczej. Mieszczanie zyskali prawo nabywania dóbr ziemskich i dostępu do niektórych urzędów, co było istotnym otwarciem, ale nie równością stanów. Z drugiej strony zniesienie liberum veto, dziedziczność tronu i wzmocnienie rządu były poważnym zerwaniem z dotychczasową praktyką ustrojową. Wniosek: była to reforma ustrojowa o dużym znaczeniu, ale przeprowadzona w ramach istniejącego porządku stanowego, a nie rewolucja społeczna.
2. Dlaczego Stackelberg uznał konstytucję za zagrożenie dla Rosji? Jakie elementy konstytucji mogły wzmocnić państwo polskie?
Read the worked answer
Stackelberg patrzył z perspektywy rosyjskiej, dla której Polska była strefą wpływów. Konstytucja mogła mu zagrażać, ponieważ likwidowała liberum veto, czyli narzędzie łatwego blokowania reform przez obce mocarstwa; wzmacniała władzę wykonawczą i czyniła monarchię dziedziczną, co utrudniało manipulowanie elekcją. Wzmacniała też armię i centralne instytucje, a mieszczan włączała w życie publiczne, co mogło zwiększyć bazę społeczną państwa. Dla Rosji oznaczało to mniejsze pole do ingerencji i większe ryzyko, że Polska stanie się zdolna do samodzielnej polityki. Raport Stackelberga jest więc źródłem nie tyle o samej konstytucji, ile o tym, jak odbierali ją sąsiedzi. To pokazuje, że ocena aktu politycznego zależy od perspektywy: dla reformatorów była ratunkiem, dla Rosji - zagrożeniem.
3. Oceń szanse powodzenia Konstytucji 3 maja, biorąc pod uwagę sytuację społeczną i międzynarodową.
Read the worked answer
Szanse były ograniczone z dwóch powodów. Po pierwsze, reforma miała wąską bazę społeczną: nie uwolniła chłopów, więc nie pozyskała najliczniejszej grupy ludności; część szlachty i magnaterii czuła się zagrożona, co prowadziło do opozycji i konfederacji targowickiej. Mieszczanie zyskali pewne prawa, ale nie stali się pełnoprawnym partnerem politycznym. Po drugie, sytuacja międzynarodowa była niekorzystna: Rosja i Prusy nie chciały silnej Polski, a konflikt z Turcją i rewolucja francuska absorbowały uwagę mocarstw tylko częściowo. Konstytucja została uchwalona w atmosferze zamachu stanu i nie zdążyła się utrwalić. Wniosek: nawet najlepsza reforma ustrojowa nie mogła przetrwać bez szerszego poparcia społecznego i bez zmiany układu sił w Europie. To nie przekreśla jej znaczenia jako dziedzictwa politycznego, ale wyjaśnia klęskę.