Matura History key terms

Cesarz bizantyjski w latach 491–518, który przeprowadził reformy monetarne i administracyjne, umocnił granice państwa oraz pozostawił stabilne finanse, przygotowując podstawy dla późniejszego panowania Justyniana I.

Cesarz bizantyjski w latach 527–565, twórca potęgi militarnej i prawnej Bizancjum; prowadził wojny z Persją i na Zachodzie, zlecił kodyfikację prawa rzymskiego i wzniósł kościół Hagia Sophia w Konstantynopolu.

Zbiór prawa rzymskiego ogłoszony w 529 roku na polecenie Justyniana I; obejmował zbiór konstytucji cesarskich, pisma prawników rzymskich oraz podręcznik prawa, stając się podstawą prawa cywilnego w Europie.

Ruch religijny w Bizancjum w VIII–IX wieku, dążący do usunięcia ikon z kościołów i kultu; wywołał konflikty wewnętrzne i spory z papiestwem, a jego zakończenie w 843 roku nazwano Triumfem Ortodoksji.

Państwo wschodniorzymskie ze stolicą w Konstantynopolu, istniejące od IV wieku do 1453 roku; łączyło tradycję rzymską, grecką kulturę i prawosławie, pełniąc rolę pomostu między Europą a Azją.

Król Franków od 768 roku i cesarz od 800 roku; zjednoczył znaczną część Europy Zachodniej, prowadził reformy administracji i szkolnictwa oraz zapoczątkował renesans karoliński.

Okres ożywienia kultury i nauki w państwie Franków w VIII–IX wieku, związany z panowaniem Karola Wielkiego; rozwinął szkoły klasztorne, kopiowanie rękopisów i nową minuskułę karolińską.

Układ z 843 roku, który podzielił państwo Franków między trzech synów Ludwika Pobożnego; zapoczątkował kształtowanie się odrębnych królestw zachodniofrankijskiego i wschodniofrankijskiego.

Ustrój społeczno-gospodarczy średniowiecznej Europy oparty na hierarchii lennej, własności ziemskiej i zależności chłopów od panów; regulował stosunki między seniorem a wasalem oraz obowiązki ludności wiejskiej.

Osoba, która w akcie hołdu przyjmowała od seniora lenno w zamian za służbę wojskową i wierność; stosunek wasalny tworzył podstawę hierarchii feudalnej i organizacji wojskowej w średniowieczu.

Przywilej zwalniający majątek lub jego właściciela spod jurysdykcji i świadczeń na rzecz władcy; w średniowieczu wzmacniał samodzielność możnowładztwa i Kościoła wobec panującego.

Przywilej wydany w 1374 roku przez Ludwika Węgierskiego dla szlachty polskiej; zwalniał szlachtę z podatków i ograniczał obsadzanie urzędów przez cudzoziemców, wzmacniając pozycję stanu szlacheckiego.

Przywilej z 1430 roku wydany przez Władysława Jagiełłę, który zakazywał łączenia urzędów i ograniczał władzę króla w sądownictwie; wzmacniał wpływy możnowładztwa i szlachty na funkcjonowanie państwa.

Forma ustroju średniowiecznego państwa, w której władca dzielił się władzą z reprezentacją stanów; w Polsce rozwijała się od XIV wieku wraz z przywilejami szlacheckimi i sejmikami.

Porozumienie z 1385 roku między Polską a Wielkim Księstwem Litewskim, na mocy którego Jagiełło przyjął chrześcijaństwo i poślubił Jadwigę; zapoczątkowało unię personalną obu państw.

Starcie z 15 lipca 1410 roku, w którym wojska polsko-litewskie pokonały zakon krzyżacki; osłabiło potęgę Zakonu i umocniło pozycję Polski oraz Litwy w regionie.

Porozumienie z 1569 roku, które połączyło Polskę i Litwę w Rzeczpospolitą Obojga Narodów; ustanowiło wspólnego monarchę i sejm, zachowując odrębne wojsko i skarb Litwy.

Państwo powstałe w 1569 roku z połączenia Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego; charakteryzowało się elekcyjnością tronu, silną pozycją szlachty i tolerancją wyznaniową w początkowym okresie.

Sposób wyboru monarchy w Rzeczypospolitej szlacheckiej po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów; dokonywali jej szlachta na polach elekcyjnych pod Warszawą, a wybrany król zobowiązywał się do przestrzegania pacta conventa.

Zasada ustrojowa Rzeczypospolitej szlacheckiej, według której jeden poseł mógł zerwać sejm i unieważnić jego uchwały; osłabiała sprawność państwa i stała się symbolem anarchii szlacheckiej.

Ustawa zasadnicza uchwalona w 1791 roku przez Sejm Czteroletni; znosiła liberum veto, wzmacniała władzę wykonawczą i reformowała ustrój Rzeczypospolitej, będąc pierwszą nowoczesną konstytucją w Europie.

Sejm obradujący w latach 1788–1792, który uchwalił Konstytucję 3 maja i przeprowadził reformy ustrojowe; jego dzieło przerwała konfederacja targowicka i interwencja rosyjska.

Trzy kolejne podziały terytorium Rzeczypospolitej w latach 1772, 1793 i 1795 dokonane przez Rosję, Prusy i Austrię; doprowadziły do zniknięcia Polski z mapy Europy na 123 lata.

Powstanie z 1794 roku pod wodzą Tadeusza Kościuszki przeciwko zaborcom; mimo porażki pod Maciejowicami stało się symbolem walki o niepodległość i wpłynęło na tradycję powstańczą.

Okres liberalizacji politycznej w Polsce po 1956 roku, związany z dojściem Władysława Gomułki do władzy; przyniósł ograniczone reformy, zwolnienie więźniów politycznych i większą swobodę kulturalną.

Oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989, funkcjonującego pod dominacją PZPR i w ramach bloku sowieckiego; charakteryzowała się gospodarką planowaną i ograniczeniem swobód obywatelskich.

Niezależny związek zawodowy i ruch społeczny założony w 1980 roku w Gdańsku pod przewodnictwem Lecha Wałęsy; przyczynił się do upadku komunizmu w Polsce i wpłynął na przemiany w Europie Środkowej.

Stan nadzwyczajny wprowadzony 13 grudnia 1981 roku przez Wojciecha Jaruzelskiego; miał stłumić ruch Solidarności, wprowadził internowania i ograniczenia wolności obywatelskich.

Rozmowy między władzą komunistyczną a opozycją w 1989 roku, które doprowadziły do częściowo wolnych wyborów i zmiany ustroju; zapoczątkowały transformację polityczną i gospodarczą Polski.

Przewrót społeczno-polityczny we Francji w latach 1789–1799, który obalił monarchię absolutną i ustanowił republikę; przyniósł Deklarację praw człowieka i obywatela oraz nowe wzorce ustrojowe dla Europy.

Francuski dowódca i cesarz w latach 1804–1814/1815; podbił znaczną część Europy, wprowadził Kodeks Napoleona i przyczynił się do rozprzestrzenienia idei rewolucyjnych, zanim poniósł klęskę pod Waterloo.

Zjazd przedstawicieli państw europejskich w latach 1814–1815, który ustalił nowy porządek po napoleońskich wojnach; wprowadził zasadę legitymizmu i równowagi sił oraz utworzył Królestwo Polskie w unii z Rosją.

Sojusz zawarty w 1815 roku przez Rosję, Prusy i Austrię, mający chronić porządek kongresu wiedeńskiego i tłumić ruchy rewolucyjne; stał się narzędziem konserwatywnej polityki w Europie.

Fala rewolucji i powstań narodowych w Europie w latach 1848–1849; objęła Francję, państwa niemieckie, Włochy i monarchię habsburską, ujawniając dążenia narodowe i społeczne ówczesnej Europy.

Proces przechodzenia od gospodarki rolniczej do przemysłowej w XVIII–XIX wieku, zapoczątkowany w Anglii; wprowadził maszyny, fabryki i koleje, zmieniając strukturę społeczną i warunki pracy.

System gospodarczy oparty na własności prywatnej, wolnej konkurencji i dążeniu do zysku; ukształtował się w Europie wraz z rewolucją przemysłową i wywołał debatę o nierównościach społecznych.

Konflikt zbrojny w latach 1914–1918 między państwami Ententy a państwami centralnymi; spowodował miliony ofiar, upadek imperiów i powstanie nowych państw, w tym niepodległej Polski.

Układ pokojowy z 1919 roku kończący I wojnę światową z Niemcami; nałożył reparacje i ograniczenia militarne, ustalił granice w Europie i powołał Ligę Narodów.

System polityczny, w którym państwo kontroluje życie publiczne i prywatne obywateli za pomocą ideologii, terroru i propagandy; przykładami są ZSRR pod rządami Stalina i III Rzesza.

Największy konflikt zbrojny w historii, trwający w latach 1939–1945; rozpoczął się atakiem Niemiec na Polskę, objął cały świat i przyniósł Holocaust, zbrodnie wojenne oraz nowy podział Europy.