Matura History flashcards

32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.

Chrzest Polski

Akt przyjęcia chrześcijaństwa przez Mieszka I, datowany na 966 r., wiązany z misją biskupa Jordana; umocnił pozycję Polski na arenie europejskiej i zapoczątkował organizację kościelną.

Zjazd gnieźnieński

Spotkanie w 1000 r. Bolesława Chrobrego z cesarzem Ottonem III; ustanowiono archidiecezję gnieźnieńską i potwierdzono niezależność kościelną Polski od metropolii niemieckiej.

Testament Krzywoustego

Statut z 1138 r., w którym Bolesław Krzywousty podzielił państwo między synów, ustanawiając seniorat; zapoczątkował okres rozbicia dzielnicowego trwający do początku XIV wieku.

Unia w Krewie

Porozumienie z 1385 r. między Polską a Wielkim Księstwem Litewskim, na mocy którego Jagiełło objął tron polski po ślubie z Jadwigą i przyjął chrzest w obrządku łacińskim.

Unia lubelska

Akt z 1569 r. łączący Polskę i Litwę w Rzeczpospolitą Obojga Narodów z jednym monarchą, sejmem i polityką zagraniczną, przy zachowaniu odrębnego wojska i prawa litewskiego.

Konstytucja nihil novi

Ustawa z 1505 r. stanowiąca, że nowe prawa wymagają zgody sejmu, senatu i monarchy; wzmocniła pozycję szlachty i sejmu wobec króla w ustroju Rzeczypospolitej.

Artykuły henrykowskie

Zbiór zasad ustrojowych z 1573 r. przyjętych przy elekcji Henryka Walezego; wprowadzały wolność elekcji, obowiązek zwoływania sejmu i prawo wypowiedzenia posłuszeństwa królowi.

Liberum veto

Zasada od 1652 r. pozwalająca jednemu posłowi zerwać obrady sejmu i unieważnić podjęte uchwały; stała się symbolem paraliżu ustrojowego Rzeczypospolitej.

Konstytucja 3 maja

Ustawa zasadnicza uchwalona 3 maja 1791 r.; znosiła liberum veto, wzmacniała władzę wykonawczą i wprowadzała trójpodział władzy, będąc pierwszą nowoczesną konstytucją w Europie.

Konfederacja targowicka

Spisek magnatów z 1792 r. zawiązany z poparciem Rosji w celu obalenia Konstytucji 3 maja; doprowadził do interwencji rosyjskiej i drugiego rozbioru Polski.

Rozbiory Polski

Trzy rozbiory w latach 1772, 1793 i 1795, dokonane przez Rosję, Prusy i Austrię; ostatni zakończył istnienie Rzeczypospolitej Obojga Narodów na ponad sto lat.

Stany Generalne 1789

Zgromadzenie przedstawicieli trzech stanów francuskich zwołane w 1789 r.; przekształciło się w Zgromadzenie Narodowe, co uznaje się za początek rewolucji francuskiej.

Deklaracja praw człowieka

Dokument uchwalony we Francji w 1789 r., głoszący wolność, równość wobec prawa i suwerenność narodu; stał się podstawą ideową nowoczesnego konstytucjonalizmu.

Kongres wiedeński

Zjazd mocarstw w latach 1814–1815 po upadku Napoleona; ustalił nowy porządek europejski, wprowadził Święte Przymierze i podział ziem polskich z utworzeniem Królestwa Polskiego.

Wiosna Ludów

Fala rewolucji i powstań narodowych w Europie w latach 1848–1849; objęła Francję, państwa niemieckie, Włochy, Węgry i Galicję, ujawniając siłę ruchów narodowych.

Zjednoczenie Włoch

Proces w latach 1859–1870 prowadzony przez Piemont i Garibaldiego, zakończony zajęciem Rzymu; utworzono Królestwo Włoch pod rządami Wiktora Emanuela II.

Zjednoczenie Niemiec

Proces kierowany przez Prusy i Bismarcka w latach 1864–1871, oparty na wojnach z Danią, Austrią i Francją; zakończony proklamacją cesarstwa w Wersalu.

Rewolucja przemysłowa

Przemiany gospodarcze od XVIII w. w Anglii, oparte na maszynie parowej i fabrykach; wywołały urbanizację, powstanie proletariatu i nowe ruchy społeczne.

Trójprzymierze

Sojusz Niemiec, Austro-Węgier i Włoch zawarty w 1882 r.; jeden z bloków politycznych, którego rywalizacja z trójporozumieniem doprowadziła do wybuchu I wojny światowej.

Traktat wersalski

Układ z 1919 r. kończący I wojnę światową z Niemcami; nakładał reparacje, ograniczenia zbrojeń i utratę terytoriów, a Polsce przyznawał dostęp do Bałtyku.

Pakt Ribbentrop-Mołotow

Układ z 23 sierpnia 1939 r. między Niemcami a ZSRR o nieagresji, z tajnym protokołem dzielącym Europę Wschodnią; bezpośrednio poprzedził atak na Polskę.

Konferencja w Jałcie

Spotkanie przywódców USA, Wielkiej Brytanii i ZSRR w lutym 1945 r.; ustalono strefy okupacyjne Niemiec, granice Polski i kształt przyszłej ONZ.

Plan Marshalla

Program pomocy gospodarczej USA dla Europy Zachodniej od 1947 r.; miał odbudować gospodarki i ograniczyć wpływy komunistyczne, pogłębiając podział Europy.

Doktryna Trumana

Polityka z 1947 r. zakładająca powstrzymywanie ekspansji komunizmu, m.in. przez pomoc Grecji i Turcji; uznawana za formalny początek zimnej wojny.

NATO i Układ Warszawski

Sojusze wojskowe powstałe w 1949 r. (NATO) i 1955 r. (Układ Warszawski); ich rywalizacja wyznaczała podział Europy na dwa bloki podczas zimnej wojny.

Kryzys kubański

Konfrontacja z 1962 r. wywołana rozmieszczeniem radzieckich rakiet na Kubie; zakończona wycofaniem broni w zamian za ustępstwa USA, była najbliżej wojny nuklearnej.

Okrągły stół

Rozmowy władz PRL z opozycją w 1989 r.; doprowadziły do częściowo wolnych wyborów 4 czerwca 1989 r., zwycięstwa Solidarności i początku transformacji ustrojowej.

Rozpad ZSRR

Proces zakończony w grudniu 1991 r. rozwiązaniem ZSRR i powstaniem Wspólnoty Niepodległych Państw; symbolicznie zamknął okres zimnej wojny i dwubiegunowego podziału świata.

Krytyka źródła historycznego

Metoda oceny źródła obejmująca krytykę zewnętrzną (autor, czas, autentyczność) i wewnętrzną (treść, intencja, wiarygodność); warunek poprawnej interpretacji w zadaniach maturalnych.

Historiografia i jej nurty

Dyscyplina badająca dzieje i metody ich opisu; wyróżnia się nurty pozytywistyczny, marksistowski, szkołę Annales i historię kulturową, różniące się celem i sposobem wyjaśniania.

Periodyzacja epok

Podział dziejów na starożytność, średniowiecze, nowożytność i współczesność; granice są umowne i zależą od przyjętych kryteriów, np. politycznych, gospodarczych lub kulturowych.

Transformacja ustrojowa w Polsce

Zmiany po 1989 r. obejmujące demokratyzację, reformy rynkowe i prywatyzację; punktami zwrotnymi były obrady okrągłego stołu, wybory czerwcowe i konstytucja z 1997 r.