Powstanie styczniowe - bilans szans i przyczyn klęski

Największe znaczenie miała słabość bazy społecznej, zwłaszcza obojętność lub nieufność chłopów. Powstanie mogło przetrwać tylko jako walka partyzancka, a do tego potrzebowało wsparcia ludności: żywności, informacji, rekrutacji i ukrywania oddziałów. Bez tego nawet dobre dowództwo nie wystarczało. Na drugim miejscu postawiłbym brak jednolitego kierownictwa i spory między „białymi” a „czerwonymi”, które utrudniały koordynację, osłabiały decyzje polityczne i dzieliły wysiłek zbrojny. Przewaga militarna Rosji była ogromna, ale sama w sobie nie przesądzała klęski powstania partyzanckiego; decydująca stawała się wtedy, gdy powstańcy nie mieli oparcia w społeczeństwie. Brak interwencji mocarstw również był ważny, ale trudno uznać go za główną przyczynę, skoro po wojnie krymskiej mocarstwa nie były skłonne do konfliktu z Rosją. Wniosek: klęska była skutkiem splotu czynników, ale najcięższym z nich była izolacja społeczna powstania.

Można argumentować, że szanse były niewielkie, ale nie zerowe. Po stronie rosyjskiej stała przewaga liczebna, kontrola administracji i linii kolejowych oraz poparcie cara. Po stronie polskiej brakowało broni, pieniędzy i jednolitego dowództwa. Kontrargument do tezy o braku szans brzmi: gdyby powstańcy wcześniej i w sposób wiarygodny ogłosili uwłaszczenie chłopów, mogliby pozyskać szersze poparcie na wsi, a Rosja straciłaby argument, że broni porządku społecznego. Drugi kontrargument: gdyby Francja i Wielka Brytania zdecydowały się na interwencję, sytuacja międzynarodowa mogłaby się zmienić. Trzeci: walka partyzancka mogła się przeciągać i wyczerpywać Rosję. Ale te warunki nie zostały spełnione: uwłaszczenie ogłosiła Rosja w 1864 r., właśnie po to, by odciąć powstanie od wsi, a mocarstwa ograniczyły się do dyplomacji. Wniosek: powstanie miało teoretyczne szanse tylko przy zmianie polityki społecznej i układu międzynarodowego, co było mało realne.

Znaczenie powstania nie da się zmierzyć tylko bilansem militarnym. Klęska przyniosła represje, zsyłki, rusyfikację i likwidację resztek autonomii, co było dramatyczne. Jednocześnie powstanie utrwaliło wzorzec bohaterstwa i ofiary, który stał się częścią edukacji, literatury i sztuki. Wpłynęło na pokolenie, które później tworzyło ruch niepodległościowy, m.in. na Józefa Piłsudskiego. Dało też argument, że walka zbrojna bez poparcia społecznego jest ryzykowna, co kształtowało późniejsze programy polityczne. Ocena musi więc być dwustronna: jako wydarzenie militarne i polityczne powstanie przegrało, ale jako mit założycielski i czynnik mobilizacji społecznej odegrało istotną rolę. Historia nie jest tylko bilansem strat, ale także procesem tworzenia tożsamości.