Müqavilə mətnində şəkilçi və söz birləşməsi seçimi
Kiçik bir turizm şirkəti üçün xidmət müqaviləsinin Azərbaycan dilində redaktəsi sizə tapşırılıb. Müqavilədə üç cümlə diqqətinizi çəkir: (1) «Müştəri turların ödənişini 10 gün ərzində edəcək.» (2) «Şirkət qrupun oteldə yerləşdirilməsinə görə məsuliyyət daşıyır.» (3) «Gecikmə halında cərimə tətbiq olunacaq.» Müştəri tərəfindən təklif edilən variantlarda isə «ödənişlər 10 gün ərzində həyata keçiriləcəkdir», «qrupun oteldə yerləşdirilməsi şirkətin öhdəliyidir» və «cərimə tətbiq ediləcəkdir» ifadələri var. Hüquq şöbəsi mətndə ikimənalılığın aradan qaldırılmasını, eyni zamanda rəsmi üslubun qorunmasını tələb edir. Sizin vəzifəniz hər cümlə üzrə dil baxımından əsaslandırılmış qərar verməkdir.
1. Birinci cümlədə «ödənişini ... edəcək» və «ödənişlər ... həyata keçiriləcəkdir» variantlarından hansı müqavilə üçün daha uyğundur? Qərarınızı qrammatik və üslubi əsaslarla izah edin.
Read the worked answer
Qərar: ikinci variant, lakin düzəlişlə. «Ödənişini ... edəcək» ifadəsində tək obyekt (ödənişi) və tək subyekt (Müştəri) var; cümlə qrammatik cəhətdən düzgündür. Lakin müqavilə dilində öhdəliyin kimə aid olduğu birmənalı olmalıdır və «ödənişlər» cəmi forması ödənişin hissə-hissə ola biləcəyini açıq göstərir. «Həyata keçiriləcəkdir» passiv konstruksiyadır və icraçını gizlədir; buna görə müqavilədə passivdən istifadə öhdəliyin subyektini bulanıqlaşdırır. Daha yaxşı variant: «Müştəri turun dəyərini 10 təqvim günü ərzində ödəyəcəkdir.» Burada aktiv fel subyekti qoruyur, «təqvim» sözü isə müddətin hesablanmasında yaranan mübahisəni aradan qaldırır. «Həyata keçiriləcəkdir» yalnız icraçı ayrıca bənddə göstərildikdə məqbuldur.
2. İkinci cümlədə «məsuliyyət daşıyır» və «öhdəliyidir» ifadələri arasındakı hüquqi-dil fərqini izah edin və müqavilə üçün hansını seçərdiniz?
Read the worked answer
Qərar: «öhdəliyidir» + konkretləşdirmə. «Məsuliyyət daşıyır» ifadəsi məsuliyyətin nəticələrini (zərərin ödənilməsi, cərimə) nəzərdə tutur, «öhdəliyidir» isə yerinə yetirilməli olan konkret hərəkəti bildirir. Müqavilədə hər ikisi lazımdır, amma müxtəlif yerlərdə: əvvəlcə öhdəlik, sonra onun pozulmasının nəticəsi. Sintaktik baxımdan «Şirkət qrupun oteldə yerləşdirilməsinə görə məsuliyyət daşıyır» cümləsində «görə» qoşması səbəb mənası yaradır və oxucu bunu «səbəb olduğu üçün məsuldur» kimi də oxuya bilər. «Qrupun oteldə yerləşdirilməsi şirkətin öhdəliyidir» cümləsi isə yiyəlik münasibətini dəqiq ifadə edir. Tövsiyə: «Şirkət qrupu oteldə yerləşdirməyi öhdəliyinə götürür. Bu öhdəliyin pozulması halında şirkət məsuliyyət daşıyır.» Beləliklə, hər iki ifadə öz yerində işlədilir.
3. Üçüncü cümlədə «tətbiq olunacaq» və «tətbiq ediləcəkdir» formaları arasında seçim edin; cümlədə cərimənin kim tərəfindən və nə vaxt tətbiq edildiyi göstərilmədiyini nəzərə alın.
Read the worked answer
Qərar: hər iki passiv formadan imtina etmək. «Tətbiq olunacaq» və «tətbiq ediləcəkdir» arasındakı fərq əsasən üslubidir: birincidə gələcək zaman sadə, ikincidə -dir şəkilçisi ilə təsdiq çaları güclənir. Lakin hər ikisi passivdir və cümlədə icraçı yoxdur: cəriməni kim tətbiq edir, hansı müddətdə, hansı sənədlə? Müqavilə mətnində belə boşluq sonradan mübahisə mənbəyi olur. Düzgün quruluş aktiv və konkret olmalıdır: «Ödəniş 10 təqvim günündən çox gecikərsə, Şirkət Müştəriyə gecikdirilmiş hər gün üçün müqavilə dəyərinin 0,1 faizi məbləğində cərimə hesablayır.» Burada subyekt (Şirkət), obyekt (Müştəriyə), şərt (10 gündən çox gecikmə) və miqdar (0,1 faiz) ayrı-ayrılıqda göstərilib. Nəticə: üslubi seçim ikinci dərəcəlidir, əsas tələb cümlənin semantik tamlığıdır.