DIM Bakalavr Group III key terms

Azərbaycan dilinin rəsmi yazı sistemidir; 32 hərfdən ibarət latın qrafikalı əlifba olub, 1991-ci ildən tətbiq edilir və hər hərf bir səsi bildirir.

Ağız boşluğunda heç bir maneəyə rast gəlmədən tələffüz olunan səslərdir; Azərbaycan dilində 9 sait var: a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü.

Tələffüz zamanı ağız boşluğunda müəyyən maneə ilə qarşılaşan səslərdir; Azərbaycan dilində 23 samit mövcuddur və onlar sözün müxtəlif mövqelərində işlənir.

Sözün bütün hecalarında saitlərin qalın və ya incə olmasına görə uyğunlaşmasıdır; Azərbaycan dilində söz kökləri və şəkilçilər bu qanuna tabedir.

Səs tellərinin titrəməsi ilə fərqlənən samit qruplarıdır; kar samitlər (p, t, k, q, f, s, ş, x, h, ç) səssiz, cingiltili samitlər (b, d, g, ğ, v, z, j, l, m, n, r, y) səslidir.

Sözün məna daşıyan ən kiçik hissəsidir; kök və şəkilçilərə ayrılır, məsələn “kitablar” sözü “kitab” kökü və “-lar” şəkilçisindən ibarətdir.

Sözün əsas mənasını bildirən və şəkilçilərdən təcrid olunmuş hissəsidir; kök söz müstəqil işlənə bilir və yeni sözlərin yaranmasına əsas verir.

Kökə və ya sözə qoşularaq onun mənasını dəyişən və ya qrammatik əlaqə yaradan morfemdir; sözəmələgətirən və söz dəyişdirən növləri var.

Sözlərin məna, morfoloji xüsusiyyət və sintaktik funksiyasına görə təsnifatıdır; isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf, qoşma, bağlayıcı, ədat, nida kimi qruplara bölünür.

Əşya, canlı, yer, anlayış və hadisələrin adını bildirən nitq hissəsidir; hallanır, təkdə və cəmdə işlənir, cümlədə müxtəlif üzvlər ola bilər.

Hərəkəti, vəziyyəti və ya prosesi bildirən nitq hissəsidir; zaman, şəxs, kəmiyyət və növ kateqoriyalarına malikdir, cümlədə xəbər rolunda çıxış edir.

İsimlərin cümlədə digər sözlərlə əlaqəsini bildirən qrammatik kateqoriyadır; Azərbaycan dilində altı hal var: adlıq, yiyəlik, yönlük, təsirlik, yerlik və çıxışlıq.

Felin hərəkətin baş verdiyi vaxtı bildirməsidir; keçmiş, indiki və gələcək zaman formaları mövcuddur və şəxs şəkilçiləri ilə birlikdə işlənir.

Fel və əvəzliklərin hansı şəxsə aid olduğunu bildirən qrammatik kateqoriyadır; birinci, ikinci və üçüncü şəxslər tək və cəm formalarda olur.

İki və ya daha çox sözün məna və qrammatik cəhətdən əlaqələnərək yaratdığı birlikdir; sərbəst və sabit birləşmələrə ayrılır, cümlənin əsasını təşkil edir.

Tam fikri ifadə edən sintaktik vahiddir; baş və ikinci dərəcəli üzvlərdən ibarət olur, intonasiya və qrammatik cəhətdən tamamlanmış sayılır.

Dilin söz birləşmələri və cümlə quruluşunu öyrənən bölməsidir; sözlərin cümlədə əlaqə formalarını, üzv quruluşunu və cümlə tiplərini araşdırır.

Sözlərin düzgün yazılış qaydalarını müəyyən edən dil bölməsidir; Azərbaycan dilində əlifba, sait və samitlərin yazılışı, şəkilçilərin bitişik yazılması kimi qaydaları əhatə edir.

Sözlərin düzgün tələffüz qaydalarını öyrənən dil bölməsidir; saitlərin uzanması, samitlərin tələffüzü və vurğu kimi məsələləri əhatə edir.

Yazıda fikrin düzgün qavranılması üçün istifadə olunan işarələrdir; nöqtə, vergül, nida və sual işarəsi, iki nöqtə, tire kimi işarələr cümlənin quruluşunu və intonasiyasını göstərir.

Söz və ya cümlədə müəyyən hecanın digərlərindən güclü tələffüz edilməsidir; Azərbaycan dilində vurğu adətən son hecaya düşür, lakin istisnalar var.

Sayma zamanı istifadə olunan müsbət tam ədədlərdir: 1, 2, 3, ... . Bəzi təriflərdə sıfır da natural ədəd sayılır; natural ədədlər çoxluğu N ilə işarə olunur.

Müsbət, mənfi natural ədədlər və sıfırdan ibarət ədədlər çoxluğudur; Z hərfi ilə işarə olunur və toplama, çıxma, vurma əməllərinə görə qapalıdır.

İki tam ədədin nisbəti şəklində göstərilə bilən ədədlərdir; Q hərfi ilə işarə olunur, sonlu və ya dövri onluq kəsr kimi yazıla bilər.

İki tam ədədin nisbəti kimi göstərilə bilməyən həqiqi ədədlərdir; onların onluq yazılışı sonsuz və dövri olmayan kəsr şəklindədir, məsələn √2 və ya π.

Rasional və irrasional ədədlərin birləşməsindən yaranan ədədlər çoxluğudur; R hərfi ilə işarə olunur və ədəd oxu üzərində bütün nöqtələri təmsil edir.

Bir ədədin yüzdə bir hissəsini ifadə edən nisbi kəmiyyətdir; faizlər artım, azalma, gəlir və məsrəf kimi məsələlərin həllində geniş istifadə olunur.

İki kəmiyyətin eyni vahidlərlə ifadə olunmuş bölünməsidir; nisbət kəsr və ya iki nöqtə ilə yazılır və mütənasiblik məsələlərinin əsasını təşkil edir.

İki və ya daha çox kəmiyyətin bir-birinə nisbətdə dəyişməsidir; düz mütənasiblikdə birinin artması digərinin də artmasına səbəb olur, tərs mütənasiblikdə isə əksinə.

Naməlum kəmiyyətin iştirak etdiyi bərabərlikdir; tənliyi həll etmək naməlumun tənliyi doğru edən qiymətlərini tapmaq deməkdir.

İki ifadənin bərabər olmadığını göstərən riyazi ifadədir; <, >, ≤, ≥ işarələri ilə yazılır və həll çoxluğu interval şəklində göstərilir.

Bir çoxluğun hər bir elementinə digər çoxluğun yeganə elementini uyğunlaşdıran qaydadır; funksiya düstur, cədvəl və ya qrafik şəklində verilə bilər.

Funksiyanın və ya məlumatların koordinat müstəvisində təsviridir; qrafik funksiyanın davranışını, artım və azalma intervallarını əyani göstərir.

İki qarşılıqlı perpendikulyar oxdan ibarət müstəvidir; üfüqi ox absis, şaquli ox ordinat adlanır və nöqtələr (x, y) cütü ilə təyin olunur.

Düzbucaqlı üçbucaqda hipotenuzun kvadratı katetlərin kvadratları cəminə bərabərdir: a² + b² = c². Bu teorem uzunluq və məsafə hesablamalarında geniş tətbiq olunur.

Üç təpəsi və üç tərəfi olan çoxbucaqlıdır; bucaqlarının cəmi 180°-dir, tərəflərinə və bucaqlarına görə müxtəlif növlərə ayrılır.

Düzbucaqlı üçbucaqda iti bucağın qarşı katetinin hipotenuzaya (sinus) və qonşu katetin hipotenuzaya (kosinus) nisbətidir; triqonometriyanın əsas funksiyalarıdır.

The ability to understand and interpret written English texts by identifying main ideas, supporting details, and the author's purpose. It involves skimming, scanning, and making inferences from context.

Understanding the meaning of an English word or phrase based on the surrounding words and sentences. It helps candidates choose the correct synonym or complete a sentence accurately.

A verb form that shows the time of an action or state in English, such as present, past, or future. Choosing the correct tense depends on time expressions and the context of the sentence.

The grammatical rule that the verb in an English sentence must match its subject in number and person. Singular subjects take singular verbs, while plural subjects take plural verbs.

An English sentence that expresses a condition and its result, often using if-clauses. There are several types, including zero, first, second, and third conditionals, each with specific verb forms.

A natural combination of words in English that frequently appear together, such as make a decision or take a break. Learning collocations improves fluency and accuracy in writing and speaking.

A conclusion drawn from evidence and reasoning rather than from explicit statements in an English text. In reading tasks, inference helps candidates understand implied meanings and the author's attitude.