DIM Bakalavr Group III cheat sheet

Saitlər (9): a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü. Samitlər (23). Sözün ilk hecasında «o» və «ö» işlənə bilər, sonrakı hecalarda yalnız «a» və «ə» yazılır (məsələn: qonaq, gözəl).

Ahəng qanunu: sözə bitən saitə uyğun şəkilçi artırılır - «-lar/-lər», «-da/-də», «-dan/-dən», «-ın/-in/-un/-ün». Samitlə bitən sözə saitlə başlayan şəkilçi qoşulur.

Səslənən samitlərdən sonra «-da/-də», kar samitlərdən (p, t, k, q, f, s, ş, x, h, ç) sonra «-ta/-tə» yazılır: kitabda, dəftərdə, işdə, otda.

Şəkilçi qoşularkən «q» sait qarşısında «ğ»-ya, «k» isə «y»-ə çevrilir: qulaq - qulağı, ürək - ürəyi; sonu «k» ilə bitən bəzi sözlərdə «k» qalır (millət - milləti).

Böyük hərf: cümlənin ilk sözü, xüsusi adlar (şəxs, coğrafi, təşkilat), bayram və tarixi hadisə adları böyük hərflə yazılır; ümumi isimlər kiçik hərflə.

Durğu işarələri: sadalama vergüllə, izahedici qurğular tire ilə, sual və nida işarələri cümlə sonunda; müraciət və nida sözləri vergüllə ayrılır.

Feli sifət və feli zərf şəkilçiləri: «-an/-ən, -yan/-yən» (gələn), «-mış/-miş» (yazılmış), «-acaq/-əcək» (gələcək), «-araq/-ərək» (gedərək), «-anda/-əndə» (gələndə).

Söz birləşmələrində asılı söz əvvəl, əsas söz sonra gəlir; təyin edən isim tamlığında birinci komponent cinsiyyət şəkilçisi «-ın/-in» alır: məktəbin direktoru.

Kvadrat tənlik ax²+bx+c=0: diskriminant D=b²−4ac; D>0 iki həqiqi kök, D=0 bir kök, D<0 həqiqi kök yoxdur. Köklər x=(−b±√D)/(2a), Vyeta: x₁+x₂=−b/a, x₁·x₂=c/a.

Hərəkət məsələləri: məsafə s=vt; qarşılıqlı hərəkətdə yaxınlaşma sürəti v₁+v₂, təqibdə v₁−v₂; çayda hərəkətdə sürət cərəyan istiqamətində v+u, əksinə v−u.

Faiz və mütənasiblik: hissə = tam × faiz/100; artım və məsrəf məsələlərində yeni qiymət = köhnə × (1±p/100). Düz mütənasiblik y=kx, tərs mütənasiblik y=k/x.

Həndəsə: üçbucağın sahəsi S=½ah; Heron düsturu S=√(p(p−a)(p−b)(p−c)), p yarımperimetr. Dairə: C=2πr, S=πr². Trapesiya: S=½(a+b)h.

Pifaqor teoremi: düzbucaqlı üçbucaqda a²+b²=c². Bucaqlar: üçbucağın daxili bucaqları cəmi 180°, çoxbucaqlının daxili bucaqları cəmi (n−2)·180°.

Loqarifma və qüvvət: log_a(xy)=log_a x+log_a y; log_a(x/y)=log_a x−log_a y; log_a xⁿ=n·log_a x; a^m·a^n=a^(m+n); (a^m)^n=a^(mn).

Proqressiyalar: arifmetik a_n=a₁+(n−1)d, S_n=n(a₁+a_n)/2; həndəsi b_n=b₁q^(n−1), S_n=b₁(qⁿ−1)/(q−1) (q≠1).

Ehtimal və kombinatorika: P(A)=əlverişli/ümumi; C(n,k)=n!/(k!(n−k)!), A(n,k)=n!/(n−k)!; asılı olmayan hadisələr üçün P(A∩B)=P(A)·P(B).

Present Perfect (have/has + V3) keçmişdə baş verib nəticəsi indiyə aid olan hərəkətlər üçün; konkret keçmiş zaman göstəriciləri (yesterday, last week, in 2010) ilə Past Simple işlənir.

Şərt cümlələri: First Conditional - If + Present Simple, will + V1 (real gələcək); Second Conditional - If + Past Simple, would + V1 (hipotetik); Third Conditional - If + Past Perfect, would have + V3 (keçmişə aid heyif).

Passiv səs: be + V3, zaman «be» ilə ifadə olunur - is written, was written, has been written, will be written. Agent «by» ilə verilir.

Artikllar: «a/an» tək sayılan qeyri-müəyyən isimlərlə (an hour, a university); «the» müəyyən, unikal və ya əvvəl xatırlanmış obyektlərlə; ümumi çoxluq və mücərrəd anlayışlarda artikl işlənmir.

Müqayisə dərəcələri: qısa sifətlər −er/−est (big - bigger - the biggest, son samit ikiqat); uzun sifətlər more/most; düzensiz: good - better - best, bad - worse - worst.

Modal fellər: must (daxili öhdəlik), have to (xarici tələb), should (məsləhət), might (zəif ehtimal), can't (qadağa/inkar ehtimal). Modal fellərdən sonra «to» işlənmir.

Prepozisiyalar: in (ay, il, uzun dövr), on (gün, tarix), at (saat, konkret nöqtə); interested in, good at, depend on, listen to, afraid of kimi sabit birləşmələr yadda saxlanılır.

Sayıla bilən və bilinməyən isimlər: much/little/a little bilinməyənlərlə, many/few/a few sayılanlarla; «a lot of» hər ikisi ilə işlənir.