One question at a time. Build your DIM Bakalavr Group III understanding.
First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Sözün tərkibində sait və samit səsləri saymaq lazımdır. «dostluq» sözündə o, u saitləri (2 sait) və d, s, t, l, q samitləri (5 samit) var; lakin «gülüş» sözündə ü, ü saitləri və g, l, ş samitləri olmaqla sait sayı samit sayına bərabər deyil. Düzgün müqayisə üçün hər variantda sait və samit sayı ayrıca yoxlanılır və yalnız bir variantda bərabərlik yaranır.
Azərbaycan ədəbi dilində doqquz sait səs mövcuddur: a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü. Bu saitlər qalın və incə, dodaqlanan və dodaqlanmayan kimi qruplara bölünür. Saitlərin dəqiq sayını bilmək heca və ahəng qanunlarını təhlil etmək üçün əsas şərtdir.
Mübtəda cümlədə kim və ya nə sualına cavab verən baş üzvdür. «Uşaqlar» sözü kim sualına cavab verir və xəbərin bildirdiyi hərəkəti yerinə yetirən şəxsi göstərir. «Bağçada» yer zərfi, «oynayır» isə xəbərdir.
Kök söz heç bir şəkilçi qəbul etməyən, məna baxımından əsas hissədir. «Kitab» sözü tək halda, şəkilçisiz verildiyi üçün kök formasındadır. Digər variantlarda cəm, kiçiltmə və hal şəkilçiləri artıq qoşulmuşdur.
Antonim məna baxımından bir-birinin əksini bildirən sözlərdir. «Gözəl» sözünün əksi «çirkin» sözüdür, çünki hər ikisi zahiri keyfiyyəti qiymətləndirir. Digər variantlar tamamilə fərqli əlamətləri bildirir.
«Yazdım» felinin tərkibində -dı şəkilçisi var və bu şəkilçi sadə keçmiş zamanı bildirir. Hərəkət danışıq anından əvvəl baş verib və nəticəsi məlumdur. Gələcək zaman -acaq, indi zaman isə -ır şəkilçisi ilə düzəlir.
Düzəltmə söz kökə sözəmələgətirən şəkilçi artırmaqla yaranır. «Bağban» sözü «bağ» kökünə -ban şəkilçisinin qoşulması ilə düzəlib və yeni leksik məna daşıyır. Digər variantlar sadə, kök sözlərdir.
Sinonim sözlər eyni və ya çox yaxın mənanı bildirir. «Böyük» və «iri» hər ikisi həcm və ölçü baxımından böyüklüyü ifadə edir, ona görə sinonim sayılır. Digər variantlar əks və ya fərqli əlamətləri bildirir.
Tamamlıq cümlədə əşyanı və ya şəxsi bildirir və adlıq halından başqa hallarda işlənir. «Kitabı» sözü -ı təsirlik hal şəkilçisi ilə işlənərək birbaşa obyekti bildirir və tamamlıqdır. «Şagirdlər» mübtəda, «oxudular» isə xəbərdir.
«Və» bağlayıcı, «ya» isə qoşma və ya ədat funksiyasında köməkçi nitq hissələridir; onlar müstəqil leksik məna daşımır. Cümlədə işlək söz olmadıqda yalnız köməkçi sözlər qalır. Digər variantlarda isim və fel kimi müstəqil mənalı sözlər mövcuddur.
Dolayı tamamlıq yönəlik hal (-a/-ə) və ya mənşə halı (-dan/-dən) ilə ifadə olunur və hərəkətin kimə yönəldiyini bildirir. «Şagirdə» sözü -ə şəkilçisi ilə dolayı tamamlıqdır. «Tapşırıq» isə birbaşa tamamlıqdır.
Azərbaycan dilində cəm şəkilçisi -lar/-lər iki formalıdır və ahəng qanununa tabedir. «Qələm» sözünün son hecasında incə sait (ə) olduğu üçün -lər şəkilçisi seçilir və «qələmlər» alınır. Şəkilçi yalnız bir dəfə qoşulur.
Zaman zərfi hərəkətin nə vaxt baş verdiyini bildirir. «Tezdən» sözü hərəkətin vaxtını dəqiqləşdirən zaman zərfidir. «Səhər» burada isim kimi çıxış edə bilər, çünki əsas zaman mənası «tezdən» sözü ilə verilir.
Sözəmələgətirmə üsulu kökə şəkilçi artırmaqla yeni söz yaratmaqdır. «Gülüş» sözü «gül» feli kökünə -üş şəkilçisinin qoşulması ilə əmələ gəlib. Digər variantlar sintaktik birləşmə və ya təkrar yolu ilə yaranmışdır.
«Oxumaq» yazılı mətni qavramağı bildirir, onun məna əksi isə mətn yaratmaq, yəni «yazmaq» felidir. Bu iki fel bir-birini tamamlayan əks prosesləri ifadə edir. Digər fellər fərqli hərəkətləri bildirir.
Tabeli mürəkkəb cümlədə budaq cümlə baş cümləyə tabedir və şərt, səbəb və ya zaman mənası bildirir. «Əgər yağış yağsa» hissəsi şərt bildirən budaq cümlədir. «Biz evdə qalacağıq» isə baş cümlədir.
Heca sözün tərkibindəki sait səslərin sayına uyğun müəyyən edilir. «Səhər» sözündə ə və ə saitləri olmaqla iki heca var: sə-hər. Sait sayı heca sayının əsas göstəricisidir.
Mürəkkəb xəbər iki və ya daha çox felin birləşməsi ilə yaranır. «Oynayıb-oxuyur» formasında iki fel birləşərək vahid xəbər əmələ gətirir. Digər variantlarda sadə fel forması işlənmişdir.
«Ağıl» sözü əşya və ya mücərrəd anlayışı bildirir, kim və nə sualına cavab verir. Bu əlamətlərə görə o, isimdir. Sifət əlamət, fel hərəkət, zərf isə hərəkətin əlamətini bildirir.
Feli sifət fel kökünə -an/-ən şəkilçisinin qoşulması ilə düzəlir və əlamət bildirir. «Oxuyan» sözü hərəkətlə bağlı əlaməti ifadə edən feli sifətdir. «Şagird» isə təyin olunan isimdir.
Azərbaycan dilində söz kökünün son saitinin incə və ya qalın olması şəkilçinin seçimini müəyyən edir. «Ev» sözündə incə sait olduğu üçün incə variantlı -lər şəkilçisi qoşulur. Qalın saitli variantlar bu köklə uyğunlaşmır.
Təkrar üsulu eyni kökün və ya yaxın mənalı sözlərin yanaşdırılması ilə yeni məna çaları yaradır. «Dost-düşmən» birləşməsində əks mənalı iki söz cütlük təşkil edərək ümumiləşdirici məna verir. Bu, təkrar qrupuna aiddir.
«-dır/-dir» şəkilçisi ismi xəbər vəziyyətinə gətirir və cümlədə hökm bildirir. «Qələmimdir» formasında xəbərlik şəkilçisi mövcuddur, «qələmim» isə yalnız yiyəlik mənası daşıyır. Bu fərq cümlədə sintaktik rolun dəyişməsinə səbəb olur.
«Yaşıl bağ» birləşməsində «yaşıl» ismin əlamətini bildirir və təyin funksiyasını yerinə yetirir. «Bağ yaşıldır» cümləsində isə həmin söz xəbərlik şəkilçisi ilə xəbərə çevrilir. Sözün nitq hissəsi dəyişməsə də, cümlədəki rolu dəyişir.
«Oxutmaq» feli «oxu» kökünə -t şəkilçisinin qoşulması ilə düzəlib və hərəkətin başqasına etdirilməsini bildirir. Bu, icbar növü yaradan şəkilçidir. «Oxumaq» isə əsas, sadə feldir.
Azərbaycan əlifbasında doqquz sait səs var: a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü. Bu saitlər qalın və incə, dodaqlanan və dodaqlanmayan kimi qruplara bölünür. Samitlərin sayı isə iyirmi üçdür, ona görə sait sayını samit sayı ilə qarışdırmaq olmaz.
«Kitabxana» sözü «kitab» kökünə «-xana» şəkilçisinin qoşulması ilə yaranmışdır. Bu, morfoloji yolla söz düzəltmənin nümunəsidir. Şəkilçi kökün mənasını dəyişərək yeni leksik vahid yaradır.
Felin təsdiq forması hərəkətin icra olunduğunu bildirir və inkarlıq şəkilçisi qəbul etmir. «Yazıram» indiki zamanda təsdiq mənasını verir. Digər variantlarda «-ma» inkar şəkilçisi iştirak edir.
Sifət əşyanın əlamətini, keyfiyyətini və rəngini bildirən nitq hissəsidir. «Qırmızı» rəng bildirdiyi üçün sifətdir və adətən ismi təyin edir. İsim əşyanın adını, zərf hərəkətin əlamətini, əvəzlik isə ismi əvəz edən sözü bildirir.
Yönlük hal «-a, -ə» şəkilçisi ilə düzəlir və hərəkətin istiqamətini bildirir. «Məktəbə» sözü hara? sualına cavab verir. Adlıq halda şəkilçi olmur, yerlik hal «-da», çıxışlıq hal isə «-dan» şəkilçisi ilə düzəlir.
Azərbaycan dilində cümlənin normal söz sırası mübtəda, tamamlıq və xəbər ardıcıllığına əsaslanır, təyin isə təyin etdiyi sözdən əvvəl gəlir. «Şagird maraqlı kitabı oxudu» cümləsində mübtəda, təyin, tamamlıq və xəbər düzgün yerləşib. Digər variantlarda sözlər məntiqi ardıcıllığı pozur.
Azərbaycan dilində cəm şəkilçisi «-lar» və «-lər» variantlarında olur və ahəng qanununa uyğun seçilir. «Alma» sözünün son hecası «-a» olduğu üçün qalın saitli «-lar» şəkilçisi qoşulur və «almalar» alınır. Söz kökündə heç bir sait düşmür.
«Sürətli» sözü «sürət» kökü və «-li» sözəmələgətirici şəkilçisindən ibarətdir. Kök leksik mənanı, şəkilçi isə əlamət bildirən yeni söz yaradır. Buna görə söz iki morfemə ayrılır.
«Kimi» sözü ilə bir əşyanın digərinə bənzədilməsi təşbeh adlanır. Burada sakitlik dənizə bənzədilir və müqayisə açıq şəkildə «kimi» bağlayıcısı ilə verilir. Metaforada isə bənzətmə gizli olur, mübaliğə şişirtmə, təkrir isə sözün təkrarlanmasıdır.
Felin sonundakı «-əm» şəkilçisi birinci şəxsin tək formasını bildirir. «Gələcəyəm» hərəkəti danışanın özünün icra edəcəyini ifadə edir. Cəm forması «-ik» şəkilçisi ilə düzələrdi.
Zərf hərəkətin əlamətini bildirir və fellə əlaqədə olur. «Tez addımlarla yeridi» cümləsində «tez» hərəkətin necə icra olunduğunu göstərir. Digər cümlələrdə söz ismi təyin edir və ya isim funksiyasında çıxış edir.
Feli sifətin «-an» şəkilçisi davam edən, indiki zamana yaxın hərəkəti, «-mış» şəkilçisi isə tamamlanmış, keçmiş hərəkəti bildirir. Buna görə «oxuyan» hazırda oxuyanı, «oxumuş» isə artıq oxumuş olanı ifadə edir. Hər iki ifadə sifət funksiyasındadır.
Feli sifət fel kökünə «-an, -ən» və ya «-mış, -miş» kimi şəkilçilərin qoşulması ilə düzəlir və ismi təyin edir. Bu cümlədə «açan» sözü «uşaq» ismini təyin edir. «Qapını» tamamlıq, «girdi» isə xəbərdir.
Tabeşsiz mürəkkəb cümlədə sadə cümlələr bağlayıcısız və ya tabesizlik bağlayıcıları ilə birləşir və bərabər hüquqlu olur. Burada iki hadisə ardıcıl olaraq verilir və budaq cümlə yoxdur. Tabeli mürəkkəb cümlədə isə biri digərinə tabedir.
Məsdər felin «-maq, -mək» şəkilçisi ilə düzələn formasıdır və hərəkətin adını bildirir. «Oxumaq» burada isim kimi işlənir və tamamlıqla əlaqə yaradır. Feli sifət «-an», feli bağlama isə «-ıb, -araq» kimi şəkilçilərlə düzəlir.
Vasitəli tamamlıq yiyəlik halın «-ın, -in, -un, -ün» şəkilçisini qəbul edir və dolayı obyekti bildirir. «Şagirdlərin» sözü «cavablarını» sözü ilə yiyəlik əlaqəsindədir. Vasitəsiz tamamlıq isə təsirlik halda olur.
Təyin ismi keyfiyyət, əlamət və ya mənsubiyyət baxımından xarakterizə edən ikinci dərəcəli üzvdür. «Ağıllı» sözü «uşaq» isminin əlamətini bildirir və onu təyin edir. «Tez» hərəkətin əlamətini bildirən zərfdir.
İkinci hissə birinci hissənin nəticəsini bildirir: günəş doğduğu üçün hər yer işıqlandı. Bu, tabeşsiz mürəkkəb cümlədə səbəb-nəticə münasibətidir. Ziddiyyət «amma», şərt «əgər», məqsəd isə «üçün, ki» kimi göstəricilərlə ifadə olunur.
«Gəldi» feli sadə xəbərdir, «-di» şəkilçisi keçmiş zamanı bildirir. Üçüncü şəxsdə tək formada şəxs şəkilçisi ayrıca ifadə olunmur. Mürəkkəb xəbər köməkçi fel və ya isimlə düzəlir.
«Maraqla» sözü hərəkətin necə icra olunduğunu bildirir və «qarşılandı» feli ilə əlaqədədir, buna görə zərflikdir. Təyin ismi xarakterizə edir, tamamlıq isə obyekti bildirir. Burada söz felin tərzi zərfliyi kimi çıxış edir.
«-sa, -sə» şəkilçisi felin şərt formasını yaradır və hərəkətin yerinə yetirilməsini şərt kimi qoyur. «Gəlsəydin» forması keçmişlə bağlı qeyri-real şərti bildirir. Şühudi keçmiş «-dı» ilə, əmr isə xüsusi əmr şəkilçiləri ilə düzəlir.
«Lakin» tabesizlik bağlayıcısıdır və iki fikri qarşı-qarşıya qoyaraq ziddiyyət bildirir. Birinci hissədə sakitlikdən, ikincidə isə qəfil küləkdən danışılır, bu da qarşılaşdırma yaradır. Səbəb «çünki», şərt «əgər», nəticə isə «buna görə» ilə ifadə olunur.
Birinci ifadədə «oxumağı» təsirlik halda olub «sevirəm» felinin obyektini bildirir, yəni vasitəsiz tamamlıqdır. İkinci ifadədə «oxumaq» məsdəri «istəyirəm» köməkçi fel ilə birləşərək mürəkkəb feli xəbərin tərkib hissəsini təşkil edir. Beləliklə, eyni məsdər fərqli sintaktik mövqedə çıxış edir.
«-dıq, -dik» şəkilçisi ilə düzələn feli sifət forması hərəkəti mənsubiyyət şəkilçisi ilə birləşdirərək ismi təyin edir. Burada «yazdığı» sözü «məktub» ismini təyin edir və hərəkətin kimə aid olduğunu göstərir. Məsdər «-maq», feli bağlama isə «-ıb, -araq» şəkilçiləri ilə düzəlir.
Sözün ilk səsi samit, son səsi isə sait olmalıdır. «Əlifba» sözü «ə» saiti ilə başlayır, deməli bu şərt ödənmir; «otaq» da saitlə başlayır. «Kitab» samitlə başlayıb samitlə bitir, «stol» isə hər iki tərəfdən samitlə əhatə olunub.