Şifahi nitqdə alınma sözlərin Azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılması
Bir televiziya verilişinin redaktoru sizdən efir mətnini yoxlamağı xahiş edir. Mətndə üç cümlə var: (1) «Komanda yeni strategiyanı təqdim etdi.» (2) «Layihə çərçivəsində monitorinq aparılacaq.» (3) «Bu prosesdə feedback çox vacibdir.» Verilişin hədəf auditoriyası geniş ictimaiyyətdir, kanal siyasəti isə xarici terminlərin yalnız Azərbaycan dilində qarşılığı olmadıqda saxlanmasını tələb edir. Eyni zamanda elmi dəqiqlik itirilməməlidir. Redaktor qeyd edir ki, bəzi alınma sözlər artıq dildə tam oturuşub və onları dəyişmək mətni süni göstərə bilər.
1. Hər üç cümlədəki alınma sözü qiymətləndirin: hansı saxlanmalı, hansı dəyişdirilməlidir? Qərarı dil faktları ilə əsaslandırın.
Read the worked answer
Cümlə 1 - «strategiya»: saxlamaq. Söz Azərbaycan dilində uzun müddətdir işlənir, geniş yayılıb və mənası birmənalıdır. Onu «yol xətti» ilə əvəz etmək mümkündür, lakin «yol xətti» daha çox siyasi məna daşıyır və idarəetmə kontekstində mənanı dəqiqləşdirmir. Buna görə saxlanması məntiqlidir.
Cümlə 2 - «monitorinq»: dəyişdirmək. «İzləmə» və ya «nəzarət» kimi qarşılıqlar mövcuddur və geniş auditoriya üçün daha aydındır. «Monitorinq» xüsusi texniki mənada (məsələn, ekoloji ölçmələr) işlədilə bilər, amma ümumi layihə kontekstində «izləmə» mənanı itirmir.
Cümlə 3 - «feedback»: mütləq dəyişdirmək. Bu, ingilis dilindən birbaşa götürmədir və Azərbaycan dilində hələ oturuşmayıb; geniş auditoriya üçün anlaşılmaz ola bilər. Qarşılıqlar: «əks əlaqə», «rəy», «geri bildiriş». Kontekstə görə «rəy» və ya «əks əlaqə» seçilməlidir.
Ümumi meyar: sözün dildə yayılma dərəcəsi, mənanın birmənalılığı və auditoriyanın anlama qabiliyyəti. Elmi dəqiqlik tələb olunan yerdə termin saxlanır, ümumi mətndə qarşılıq üstün tutulur.
2. «Feedback» sözü üçün «əks əlaqə», «rəy» və «geri bildiriş» variantlarından hansını seçərdiniz? Kontekst nəzərə alınmaqla izah edin.
Read the worked answer
Qərar: «əks əlaqə» - texniki proses mənasında; «rəy» - insan qiymətləndirməsi mənasında.
Əsaslandırma:
- «Əks əlaqə» iki tərəf arasında qarşılıqlı təsir prosesini bildirir və «feedback loop» mənasını dəqiq ötürür. Cümlədə «bu prosesdə» ifadəsi proses mənasını gücləndirir, ona görə «əks əlaqə» uyğundur.
- «Rəy» daha çox qiymətvermə, fikir bildirmə mənasındadır (məsələn, tamaşaçı rəyi). Əgər cümlə «tamaşaçıların rəyi vacibdir» olsaydı, «rəy» daha təbii səslənərdi.
- «Geri bildiriş» də işləkdir, lakin «əks əlaqə» daha çox yayılıb və terminoloji cəhətdən sabitləşib.
Təklif olunan cümlə: «Bu prosesdə əks əlaqə çox vacibdir.» Əgər məna insanların fikrini nəzərdə tutursa: «Bu prosesdə iştirakçıların rəyi çox vacibdir.»
Nəticə: seçim sözün özünə görə deyil, cümlədəki məna növünə görə edilməlidir. Bu, redaktorun «elmi dəqiqlik itməsin» tələbinə uyğundur.
3. Redaktor «bəzi alınma sözləri dəyişmək mətni süni göstərə bilər» deyir. Bu narahatlığı nəzərə alaraq efir mətni üçün ümumi qayda formalaşdırın.
Read the worked answer
Təklif olunan qayda (üç pilləli):
- Sabitləşmiş alınmalar toxunulmazdır. Əgər söz dildə geniş yayılıbsa, lüğətlərdə var və mənası birmənalıdırsa («strategiya», «proses», «komanda»), onu zorla dəyişmək mətni süni edir. Burada redaktorun narahatlığı əsaslıdır.
- Qarşılığı olan, lakin oturuşmamış alınmalar dəyişdirilir. «Feedback» kimi birbaşa götürmələr geniş auditoriya üçün anlaşılmazdır; onların əvəzinə Azərbaycan dilində mövcud olan «əks əlaqə», «rəy» işlədilməlidir.
- Terminoloji dəqiqlik tələb olunan yerdə ilk işlətmədə izah verilir. Məsələn: «monitorinq (izləmə) aparılacaq». Beləliklə, həm dəqiqlik, həm də anlaşıqlılıq qorunur.
Əlavə meyar: eyni mətndə eyni anlayış üçün bir söz işlədilməlidir. Əgər mətnin bir yerində «əks əlaqə», başqa yerində «feedback» yazılarsa, bu, üslub pozuntusu yaradır və auditoriyanı çaşdırır. Redaktor bu ardıcıllığı xüsusi yoxlamalıdır.