Azərbaycan dili: qrammatika, orfoqrafiya və məntiq
Əsas anlayışlar
Azərbaycan dili bölməsi əsasən dörd istiqaməti yoxlayır: fonetika (sait və samitlər, ahəng qanunu), morfologiya (şəkilçilər, söz birləşmələri, nitq hissələri), sintaksis (cümlə üzvləri, söz sırası, tabeli və tabesiz mürəkkəb cümlələr) və orfoqrafiya-ortoepiya (sözün düzgün yazılışı və tələffüzü). Namizəd şəkilçilərin növlərini - söz düzəldən və söz dəyişdirən - ayırd etməyi, kök və şəkilçi sərhədini görməyi bacarmalıdır. Ahəng qanunu suallarda tez-tez gizli şəkildə yoxlanılır: sonu saitlə bitən sözə gələn şəkilçinin də saitlə başlaması gözlənilir.
Tələlər
Ən çox rast gəlinən tələlər bunlardır: (1) oxşar səslənən, lakin fərqli yazılan sözlər - məsələn, "ki" bağlayıcısının ayrı, "-kı" şəkilçisinin bitişik yazılması; (2) qoşa samitli və qoşa saitli sözlərin yazılışı; (3) cümlədə mübtəda ilə xəbərin uzlaşması; (4) "hər", "heç", "bir" kimi qəlib sözlərin ardınca gələn sözün yazılışı; (5) mürəkkəb cümlədə baş və budaq cümlənin sərhədinin səhv müəyyən edilməsi. Variantlar çox vaxt bir hərflə fərqlənir, ona görə sözü bütöv oxumaq, yalnız tanış görünüşünə güvənməmək lazımdır.
İşlənmiş nümunə
Cümlə: "Şagirdlər kitabı oxuyub müzakirə etdilər." Burada "oxuyub" feli bağlama, "etdilər" isə əsas fel-xəbərdir; hər iki hərəkətin eyni mübtədaya (şagirdlər) aid olduğunu müəyyən etmək sintaktik təhlilin açarıdır. Qayda: cümlədə xəbəri tapmadan üzvləri təyin etməyə başlamaq olmaz - əvvəl xəbər, sonra mübtəda, daha sonra tamamlıq və zərflik müəyyən edilir.
Praktik məsləhət
Hər səhv cavabdan sonra sözü kontekstdə yazın və qarşılaşdırdığınız qaydanı bir cümlə ilə qeyd edin; bu, passiv tanışlığı aktiv biliklə əvəz edir.