Mətn redaktəsində işarə və məna dəqiqliyi
Şagirdə aşağıdakı cümlə verilir: «Müəllim şagirdlərə dedi ki, sabah imtahan olacaq və onlar hazırlaşmalıdırlar.» Şagird cümləni belə düzəldir: «Müəllim şagirdlərə dedi ki, sabah imtahan olacaq, onlar hazırlaşmalıdırlar.» Müəllim isə qeyd edir ki, düzəlişdə ikinci cümlənin kimə aid olduğu qeyri-müəyyən qalır, çünki «onlar» əvəzliyi həm şagirdlərə, həm də başqa şəxslərə aid edilə bilər. Şagirdin əlində iki variant var: (A) «Müəllim şagirdlərə dedi ki, sabah imtahan olacaq; şagirdlər hazırlaşmalıdırlar.» (B) «Müəllim şagirdlərə dedi ki, sabah imtahan olacaq və şagirdlər hazırlaşmalıdırlar.» Hər iki variantda durğu işarəsi dəyişir, məna isə bir qədər fərqlənir.
1. Şagirdin ilk düzəlişində hansı sintaktik-semantik problem yaranır və bunu necə izah etmək olar?
Read the worked answer
Problem əvəzliyin referentinin (hansı sözə aid olduğunun) qeyri-müəyyənliyidir. İlk düzəlişdə «onlar» əvəzliyi iki cümlə arasında yerləşir və həm «şagirdlərə», həm də ümumiyyətlə imtahana girən şəxslərə aid edilə bilər. Azərbaycan dilində əvəzlik əvəz etdiyi ismi mümkün qədər yaxın məsafədə və birmənalı şəkildə göstərməlidir; əks halda oxucu cümləni iki cür başa düşür. Düzəlişin məqsədi yalnız vergül qoymaq deyil, mənanı birmənalılaşdırmaqdır. Ona görə düzgün yanaşma əvəzliyi tam isimlə əvəz etmək və ya cümləni elə qurmaq lazımdır ki, ikinci hissənin subyekti aydın olsun. Bu, durğu işarəsinin məna ilə bağlı funksiyasını göstərir: işarə dəyişikliyi mənanı dəyişirsə, seçim təsadüfi deyil.
2. (A) və (B) variantlarını durğu işarəsi və məna baxımından müqayisə edin. Hansı variant daha dəqiqdir və niyə?
Read the worked answer
(A) variantında nöqtəli vergül iki müstəqil fikri ayırır: birinci hissə müəllimin dediyi imtahan barədədir, ikinci hissə isə şagirdlərin öhdəliyidir. Burada «şagirdlər» sözü təkrar olunduğu üçün referent birmənalıdır, nöqtəli vergül isə hissələr arasında məntiqi əlaqəni qoruyur. (B) variantında «və» bağlayıcısı iki fikri bərabər səviyyəli sadalanma kimi təqdim edir; bu, məntiqi olaraq imtahanın olması ilə hazırlaşma öhdəliyi arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsini zəiflədir. Həmçinin «və»dən əvvəl vergül qoyulması Azərbaycan dilində homogene üzvlər arasında artıq işarə yarada bilər. Deməli, (A) həm referent baxımından, həm də məntiqi əlaqə baxımından daha dəqiqdir; (B) isə bağlayıcının funksiyasını düzgün əks etdirmir.
3. Şagirdə belə bir sual verilir: «Durğu işarəsi qoymaq üçün qayda bilmək kifayətdirmi?» Bu hal əsasında cavabı əsaslandırın.
Read the worked answer
Kifayət deyil. Qayda yalnız hansı işarənin hansı halda qoyulduğunu göstərir; lakin bu misalda əsas məsələ işarənin özü deyil, cümlənin məntiqi quruluşu və əvəzliyin referentidir. Şagird qaydaya uyğun olaraq vergül qoydu, amma məna qeyri-müəyyən qaldı. Ona görə durğu işarəsi seçimi hər zaman üç sualla yoxlanmalıdır: (1) cümlənin hissələri arasında hansı məntiqi əlaqə var; (2) əvəzlik və ya işarə sözü birmənalı referenta malikdirmi; (3) seçilmiş işarə oxucuda yalnız bir oxunuş yaradırmı. Bu üç yoxlama qaydadan əlavə semantik nəzarəti tələb edir. Beləliklə, qayda zəruri, lakin kifayət deyil; düzgün cavab qayda ilə mənanın birlikdə nəzərə alınmasıdır.