DIM Buraxılış 11 cheat sheet

Saitlər: a, e, ə, i, ı, o, ö, u, ü - 9 sait; qalan 23 hərf samitdir.

Ahəng qanunu: sözün son hecasındaki saitə uyğun şəkilçi seçilir: -lar/-lər, -lıq/-lik/-luq/-lük.

Söz kökü dəyişməz qalır; şəkilçi artımla dəyişir: kitab → kitablar, ev → evdə.

İsim hal şəkilçiləri: adlıq (-), yiyəlik (-ın/-in/-un/-ün), yönlük (-a/-ə), təsirlik (-ı/-i/-u/-ü), yerlik (-da/-də), çıxışlıq (-dan/-dən).

Feil zamanları: indiki (-ır/-ir/-ur/-ür), keçmiş (-dı/-di), gələcək (-acaq/-əcək).

Fonetik hadisələr: samit assimilyasiyası (kitabda → kitabda deyil, kitab-da), saitin düşməsi (burun → burnu).

Cümlə üzvləri: mübtəda (kim? nə?), xəbər (nə edir?), tamamlıq, zərflik, təyin.

Durğu işarələri: sadalanan üzvlər arasında vergül, ümumiləşdirici sözdən sonra iki nöqtə, sual cümləsində sual işarəsi.

Ortografiya: -ki bağlayıcısı ayrı yazılır (mənimki istisna), -da/-də bağlayıcısı ayrı, hal şəkilçisi bitişik yazılır.

Kvadrat tənlik: ax²+bx+c=0 üçün diskriminant D=b²−4ac; D>0 iki kök, D=0 bir kök, D<0 həqiqi kök yoxdur.

Köklər cəmi: x₁+x₂=−b/a; köklər hasili: x₁·x₂=c/a (Vyeta teoremi).

Həndəsi silsilə: aₙ=a₁·qⁿ⁻¹; cəm Sₙ=a₁(qⁿ−1)/(q−1), q≠1.

Ədədi silsilə: aₙ=a₁+(n−1)d; cəm Sₙ=n(a₁+aₙ)/2.

Üçbucağın sahəsi: S=½·a·h; Heron düsturu ilə S=√(p(p−a)(p−b)(p−c)), p yarımperimetr.

Pifaqor teoremi: düzbucaqlı üçbucaqda a²+b²=c², c hipotenuzdur.

Loqarifma: logₐ(xy)=logₐx+logₐy; logₐ(x/y)=logₐx−logₐy; logₐxⁿ=n·logₐx.

Ehtimal: P(A)=əlverişli hallların sayı / bütün mümkün hallların sayı; 0≤P(A)≤1.

Faiz: artım faizi=(yeni−köhnə)/köhnə·100%; endirimli qiymət=qiymət·(1−faiz/100).

Present Perfect: have/has + V3; keçmişdə başlayıb indiyə təsir edən hərəkətlər üçün (I have finished).

Past Simple vs Present Perfect: konkret keçmiş zaman göstəricisi (yesterday, in 2010) varsa Past Simple işlədilir.

Passive voice: be + V3; zaman be felinin forması ilə ifadə olunur (is written, was written, has been written).

Conditionals: Type 1 if+Present, will+V1; Type 2 if+Past, would+V1; Type 3 if+Past Perfect, would have+V3.

Relative clauses: şəxs üçün who, əşya üçün which, hər ikisi üçün that; yiyəlik whose.

Modal verbs: must (güclü öhdəlik), should (məsləhət), might (zəif ehtimal), can (qabiliyyət/icazə).

Gerund vs Infinitive: enjoy, avoid, mind + V-ing; want, decide, hope + to+V1.

Comparison: qısa sifətlər -er/-est; uzun sifətlər more/most; irregular: good–better–best, bad–worse–worst.

Fizika: Nyutonun II qanunu F=ma; impuls p=mv; iş A=F·s·cosα.

Fizika: Om qanunu I=U/R; ardıcıl birləşmədə R=R₁+R₂, paralel birləşmədə 1/R=1/R₁+1/R₂.

Kimya: maddə miqdarı n=m/M; molyar həcm normal şəraitdə Vm=22,4 l/mol.

Kimya: turşu-əsas reaksiyası neytrallaşmadır: HCl+NaOH→NaCl+H₂O; pH<7 turşu, pH>7 əsas.

Biologiya: hüceyrə orqanoidləri - mitoxondri (enerji), ribosom (zülal sintezi), xloroplast (fotosintez).

Biologiya: DNT quruluşu ikiqat spiral; A–T və G–C cütləri hidrogen rabitəsi ilə bağlanır.

Riyaziyyat (ixtisas): törəmə qaydaları (xⁿ)′=n·xⁿ⁻¹, (sinx)′=cosx, (eˣ)′=eˣ.

Tarix/coğrafiya: xəritə miqyası 1:N - real məsafə=xəritədəki məsafə×N.

Sözün tərkibi: kök + şəkilçi; şəkilçilər sözəmələgətirən (kitabçı) və söz dəyişdirən (kitabda) olur.

Saitlərlə bitən sözə saitlə başlanan şəkilçi qoşulanda ara səsi (y, n) artır: ev-i → evi, ata-ı → atası.

Samitlə bitən sözə -ı/-i qoşulanda sait düşə bilər: ağız → ağzı, burun → burnu.

Mürəkkəb cümlə: iki və ya daha çox sadə cümlənin bağlayıcı və ya durğu işarəsi ilə birləşməsi.

Vergül: eynicinsli üzvlər arasında və bağlayıcısından əvvəl qoyulmur, bağlayıcısız sadalamada qoyulur.

Sual cümləsi: -mı/-mi ədatı ayrı yazılır (Sən gəldin mi?).

Əsas triqonometrik eynilik: sin²α+cos²α=1; tgα=sinα/cosα.

İkiqat bucaq: sin2α=2sinαcosα; cos2α=cos²α−sin²α.

Çevrənin uzunluğu C=2πr; dairənin sahəsi S=πr².

Silindrin həcmi V=πr²h; kürənin həcmi V=(4/3)πr³.

Prizmanın həcmi V=S_oturaq·h; piramidanın həcmi V=(1/3)S_oturaq·h.

Düzbucaqlı üçbucaqda pifaqor üçlüyü: 3-4-5, 5-12-13, 8-15-17.

Artikl: tək sayıla bilən isim ilk dəfə qeyd olunanda a/an, ikinci dəfə və ya unikal olduqda the.

Some/any: təsdiq cümlədə some, inkar və sualda any (xahiş-təklif suallarında some).

Plural: -s/-es; irregular: child–children, man–men, foot–feet, mouse–mice.

Prepositions of time: in (ay, il, fəsil), on (gün, tarix), at (saat, dəqiq vaxt).

Question tags: təsdiq cümləyə inkar tag, inkar cümləyə təsdiq tag (She is here, isn't she?).

Reported speech: zaman bir addım geriyə keçir (present→past, will→would).

Mexaniki enerji: kinetik E=mv²/2; potensial E=mgh; sürtünməsiz sistemdə cəm sabit qalır.

İstilik: Q=cmΔt; buzun əriməsi üçün Q=λm (λ xüsusi ərimə istiliyi).

Elektrik cərəyanının işi A=U·I·t; güc P=U·I=U²/R.

Kimyəvi reaksiya sürəti temperatur, konsentrasiya və katalizatorla artır.

Periodik qanun: dövrdə soldan sağa metal xassələri azalır, qeyri-metal xassələri artar.

Fotosintez: 6CO₂+6H₂O→C₆H₁₂O₆+6O₂, işıq enerjisi ilə xloroplastda baş verir.

Böyük hərf: cümlənin ilk sözü, xüsusi adlar, coğrafi adlar böyük hərflə yazılır.

Sinonimlər: mənaca yaxın sözlər (gözəl–qəşəng); antonimlər: əks məna (isti–soyuq).

Omonimlər: eyni yazılış və tələffüz, fərqli məna (dəniz kənarı - kənar adam).

Alınma sözlərdə saitlərin yazılışı əsasən tələffüzə uyğunlaşdırılır: sinif, dərs, kitab.

-lıq/-lik şəkilçisi isimdən isim və sifət düzəldir: şəhər→şəhərli, dağ→dağlıq.

Cümlənin xəbəri ilə mübtəda arasında şəxs və kəmiyyətcə uzlaşma gözlənilir.

Xətti funksiya y=kx+b; k meyli göstərir, b y oxunu kəsdiyi nöqtədir.

Kvadrat funksiya y=ax²+bx+c; təpə nöqtəsi x=−b/(2a).

Arifmetik irəliləyişdə istənilən həd əvvəlki hədə fərq əlavə etməklə tapılır: aₙ=aₙ₋₁+d.

Modul tənliyi |x|=a (a≥0) iki həll verir: x=a və x=−a.

Bərabərsizlikdə hər iki tərəf mənfi ədədə vurulanda bərabərsizlik işarəsi çevrilir.

Kombinatorika: yerdəyişmə Pₙ=n!; kombinasiya C(n,k)=n!/(k!(n−k)!).

Collocations: make a decision, take a break, do homework - fel+isim uyğunluğu sabitdir.

Phrasal verbs: give up (imtina etmək), look after (qayğı göstərmək), turn on (yandırmaq).

Formal vs informal: get→obtain, buy→purchase, help→assist.

Linking words: however (ziddiyyət), therefore (nəticə), moreover (əlavə).

Suffixes: -tion (action), -ment (movement), -able (comfortable) söz tipini dəyişir.

Idioms: 'once in a blue moon' - çox nadir hallarda deməkdir.

Sürət, yol, vaxt: s=v·t; orta sürət=ümumi yol/ümumi vaxt.

Sıxlıq: ρ=m/V; təzyiq p=F/S (Paskal).

Arximed qüvvəsi: F=ρ_mayе·g·V_batırılmış hissə.

Maddənin kütlə payı: w=m_maddə/m_məhlul·100%.

Molyar kütlə M cədvəldəki nisbi atom kütlələrinin cəmidir (H₂O üçün M=18 q/mol).

Genetika: heteroziqot Aa, homoziqot AA/aa; monohibrid çarpazlamada fenotip nisbəti 3:1.