Mətnin əsas fikri və detalların rolu
İngilis dilində qısa mətn verilir: «Many cities plant trees along busy roads to reduce noise and heat. Studies show that a line of trees can lower street temperature by several degrees and cut traffic noise. However, trees need water and care in the first years, and some species damage pavements with their roots. City planners therefore must choose species carefully and plan long-term costs, not only the initial planting.» Şagirddən üç tapşırıq tələb olunur: mətnin əsas fikrini müəyyən etmək, «however» sözünün funksiyasını izah etmək və mətnə əsaslanaraq şəhər planlaşdırıcısı üçün bir tövsiyə yazmaq. Şagirdlərdən biri deyir ki, əsas fikir «ağaclar səs-küyü azaldır»dır, çünki mətnin ilk cümləsi bunu deyir.
1. Şagirdin «əsas fikir budur» cavabını mətnin quruluşuna əsaslanaraq qiymətləndirin.
Read the worked answer
Şagirdin cavabı mətnin yalnız birinci cümləsinə əsaslanır və natamamdır. Mətn üç hissədən ibarətdir: (1) ağacların faydası (səs-küy və istiliyin azalması), (2) «However» ilə başlayan məhdudiyyətlər (su, qulluq, köklərin səkiyə ziyanı), (3) nəticə - planlaşdırıcılar növü diqqətlə seçməli və uzunmüddətli xərcləri nəzərə almalıdır. Əsas fikir faydanın özü deyil, fayda ilə xərc arasındakı tarazlığın idarə olunmasıdır. «Səs-küyü azaldır» yalnız dəstəkləyici detal və ya giriş fikridir. Əsas fikri tapmaq üçün son cümləyə və «therefore» kimi nəticə bildirən işarələrə baxmaq lazımdır. Beləliklə, şagirdin cavabı doğru detalı göstərir, lakin əsas fikri səhv müəyyən edir.
2. «However» sözünün mətndəki funksiyasını izah edin və onun olmaması mətnin mənasına necə təsir edərdi?
Read the worked answer
«However» kontrast (ziddiyyət) bildirən bağlayıcıdır. O, əvvəlki fikrin tam əksinə deyil, onun məhdudiyyətini göstərir: ağaclar faydalıdır, lakin onların xərcləri və riskləri var. Bu söz oxucunu gözləməyə hazırlaşdırır ki, indi mənfi tərəf gələcək. Əgər «however» olmasaydı, ikinci cümlə birinciyə sadəcə əlavə kimi oxunardı və ya məntiqi əlaqə itərdi; oxucu fayda ilə problemi eyni səviyyədə sadalanan faktlar kimi qəbul edə bilərdi. Nəticədə mətnin əsas mesajı - tarazlıq və diqqətli seçim - zəifləyərdi. Deməli, «however» təkcə üslub elementi deyil, mətnin arqument quruluşunu daşıyan semantik işarədir.
3. Mətnə əsaslanaraq şəhər planlaşdırıcısı üçün bir tövsiyə yazın və tövsiyənin mətnin hansı hissələrinə əsaslandığını göstərin.
Read the worked answer
Tövsiyə: «Ağac əkməzdən əvvəl növü torpaq, iqlim və səki şəraitinə görə seçin və ilk illərdə suvarma və qulluq xərclərini, həmçinin köklərin səkiyə mümkün ziyanını büdcəyə daxil edin.» Bu tövsiyə mətnin iki hissəsinə əsaslanır: birinci hissə ağacların səs-küy və istiliyi azaltması kimi faydasını göstərir, üçüncü hissə isə «choose species carefully and plan long-term costs» ifadəsi ilə uzunmüddətli planlaşdırmanı tələb edir. «However» ilə verilən məhdudiyyətlər (su, qulluq, kök ziyanı) tövsiyənin əsasını təşkil edir. Tövsiyə yalnız faydanı təkrarlamır, mətnin balanslaşdırıcı mesajını praktik qərara çevirir. Bu cür cavab imtahanda yüksək qiymətləndirilir, çünki həm mətnə istinad var, həm də nəticə çıxarma aparılır.