Azərbaycan dili: Orfoqrafiya, morfologiya və mətn məntiqi
Nəyi bilmək lazımdır
Azərbaycan dili bölməsi dörd əsas istiqaməti yoxlayır: orfoqrafiya (sözün düzgün yazılışı), orfoepiya (tələffüz), morfologiya (şəkilçilərin növü və sırası) və sintaksis-mətn məntiqi (cümlə üzvləri, cümlənin növü, mətnin ardıcıllığı). İmtahanda ən çox rast gəlinən mövzular: saitlərin ahəngi, samitlərin kar-cingiltili uyğunluğu, şəkilçilərin bitişmə qaydası, feli sifət və feli zərf fərqi, qoşa sözlərin yazılışı, durğu işarələri.
Tələlər
Birinci tələ – söz kökünün yanlış müəyyən edilməsi: şəkilçi kökə birləşəndə son samit dəyişə bilər, ona görə yazılışı yoxlamaq üçün sözü başqa forması ilə müqayisə edin. İkinci tələ – “-ki” və “-kı” şəkilçilərinin qarışdırılması: “-ki” aidlik bildirir və ayrı yazılmır, “-kı” isə sifət düzəldir. Üçüncü tələ – cümlədə ikinci dərəcəli üzvü mübtəda ilə səhv salmaq; sual verərkən “kim? nə?” sualına cavab verən sözü yox, feillə bağlı olan sözü axtarın. Dördüncü tələ – mətndə ardıcıllıq suallarında səbəb-nəticə əlaqəsini nəzərə almamaq.
İşlənmiş nümunə
“Kitabxanaya gedən şagirdlər yeni ədəbiyyatla tanış oldular” cümləsində mübtəda “şagirdlər”, xəbər “tanış oldular”dır. “Kitabxanaya” – yer zərfliyi, “yeni ədəbiyyatla” – vasitə tamamlığıdır. Qayda: xəbəri tapmadan cümlə üzvlərini təyin etməyin, çünki bütün üzvlər xəbərlə əlaqə qurur. Orfoqrafiyada isə qayda belədir: şübhəli samiti yoxlamaq üçün sözü saitlə başlayan şəkilçi ilə işlədin – “kitab” → “kitabı”.