Basque PAU Latin II cheat sheet

Itzuli aurretik perpausaren muina identifikatu: subjektua (nominatiboa), aditz jokatu bakarra, eta objektua (akusatiboa); latinezko ordena ez da sintaktikoa, morfologikoa baizik.

Erlatibozko perpausak, partizipio-konstrukzioak (ablativus absolutus, participium coniunctum) eta akusatiboarekin infinitiboa (ACI) lehenengo deskonposatu, gero euskarazko egitura mendekotara ekarri.

Ablativus absolutus: izenordain/izena + partizipioa ablatiboan, perpaus nagusiarekiko subjektu independentea; euskaraz '-la/-lako' mendeko perpausa edo 'ondoren/bitartean' egitura.

Bertsoa itzultzean ez bilatu errima edo metrika bera; lehentasuna zentzua eta irudi poetikoaren baliokidetza semantikoa.

Hitz-ordena euskaraz aldatu behar da: latinezko aditza amaieran edo erdian egon daiteke, baina euskaraz aditz jokatua perpausaren amaieran doa.

Partikula diskurtsiboak (enim, autem, tamen, igitur, nam) ez dira beti hitzez itzultzen; testuaren kohesioa mantentzeko baliokide funtzionala hautatu.

Zenbakia, pertsona eta denbora-erlazioa (consecutio temporum) egiaztatu itzulpena amaitu aurretik: mendeko perpauseko aditzaren denbora nagusiaren araberakoa da.

Morfologia: izenaren kasua (nominatiboa, genitiboa, datiboa, akusatiboa, bokatiboa, ablatiboa) eta deklinazioa (1-5) zehaztu; aditzaren konjugazioa, erroa, tema-bokala eta desinentzia.

Aditz-formak: pertsona, zenbakia, denbora, modua eta ahotsa (aktiboa/pasiboa/deponentea) banan-banan etiketatu; deponenteak forma pasiboa baina esanahi aktiboa du.

Sintaxia: perpausaren egitura (subjektua, predikatua, osagarriak), komunztadura-arauak eta kasuaren erabilera (kasu-funtzioa) bereizi.

Funtzio sintaktikoak: subjektua nominatiboan, objektu zuzena akusatiboan, objektu zeharkakoa datiboan, jabetza genitiboan, tresna/lekua/denbora ablatiboan.

Perpaus motak sailkatu: koordinatuak (et, sed, aut, nam, igitur) eta mendekoak (erlatiboa, denborazkoa cum, kausala quia/quod/cum, baldintzazkoa si, kontzesiboa quamquam/etsi, helburuzkoa ut/ne).

ACI (accusativus cum infinitivo): subjektua akusatiboan eta aditza infinitiboan; euskaraz '-(e)la' mendeko perpausa. Nominativus cum infinitivo forma pasiboetan agertzen da.

Gerundio, gerundibo eta supinoaren balioak: gerundioa deklinatzen da, gerundiboa etorkizuneko pasibo/beharrezkoa adierazteko, supinoa -(u)m (helburua) eta -(u) (ablatiboa).

Polisemia: hitz baten esanahia testuinguruaren araberakoa da (adibidez, res = gauza, kontua, egoera, interes); hiztegi-sarrera guztiak ez dira baliokideak.

Etimologia: latinezko erroa + aurrizkia/sufixua aztertu (adibidez, dic- 'esan' → dictare, dictator, dictio; duc- 'eraman' → ducere, dux, ductus).

Erro latindarrak hizkuntza modernoetan: gaztelania, katalana, frantsesa, italiera eta ingelesaren hitz kultuak (lexiko teknikoa, juridikoa, zientifikoa) latinetik datoz.

Kalko semantikoa vs mailegua: 'hitz kultua' (cultismo) latinetik zuzenean hartua da, 'hitz popularra' (patrimonial) bilakaera fonetikoarekin.

Hiztegi-erabileran aditzaren erregimena egiaztatu: zenbait aditzek kasu jakin batekin doaz (adibidez, utor + ablatiboa, faveo + datiboa, memini + genitiboa).

Preposizioekin doazen kasuak: in + ablatiboa (lekua, non), ad + akusatiboa (norakoa), cum + ablatiboa (tresna/laguntza), sine + ablatiboa (eza).

Hitzaren balio ironikoa edo erretorikoa testuinguruan hauteman: testu klasikoetan hitzek karga konnotatiboa dute, eta itzulpenak ñabardura hori gorde behar du.

Generoak: epika (Eneida, hexametro daktilikoa), lirika (Catulo, Horazio, elegia eta oda), historiografia (Zesar, Salustio, Tito Livio), komedia (Plauto, Terentzio), satira (Juvenal, Horazio), eleberria (Petronio, Apuleio).

Errepublika eta inperioaren testuingurua: Zesarren Commentarii (K.a. 58-52), Zizeronen diskurtsoak eta epistolarioa, Augustoren garaiako propaganda kulturala (Mecenas, Eneida).

Testu-kritika: kodexen tradizioa (manuscript tradition), arketipoa, stemma codicum, hutsuneak eta glosa; editio princeps eta edizio kritikoaren aparatua.

Transmisioa: Erdi Aroko scriptoria monastikoak, karolingiar berrikuntza, humanista kopistak (Poggio, Valla), eta inprimaketaren ondorengo filologia.

Metrika: hexametro daktilikoa (- ∪ ∪ | - ∪ ∪ | ...), pentametro daktilikoa, jamboa, trokeoa; oinak eta zesura (pentemimera, heftemimera).

Silabak kantitatea: bokal luzea laburra baino bi mora; posizioz luzea kontsonante ondoren edo bokalez hasitako hitzaren aurrean (hiatoa saihestuz).

Erretorika-elementuak: tropoak (metafora, metonimia), figurak (anáfora, quiasmoa, hiperbaton) eta haien funtzioa testuaren mezuan.

Deklinabideak: 1. (-a, -ae), 2. (-us/-er, -i; -um, -i), 3. (kontsonantea/-i tema), 4. (-us, -ūs), 5. (-es, -ei); kasu-amaierak memorizatu eta erroarekin lotu.

Aditzaren lau konjugazioak: -are, -ēre, -ere, -ire; aditz irregularrak: esse, posse, velle, nolle, malle, ferre, ire.

Denborak: orainaldia, imperfectoa, etorkizun perfektua, perfektua, pluskuanperfektua, etorkizun inperfektua; moduak: indikatiboa, subjuntiboa, inperatiboa.

Subjuntiboaren erabilera: helburuzkoa (ut/ne), ondoriozkoa (ut/ut non), kausala (cum), kontzesiboa (cum, quamquam), baldintzazkoa (si, nisi).

Pasiboaren morfologia: -r, -ris, -tur, -mur, -mini, -ntur; perfektu pasiboa: partizipio perfektua + esse.

Izenordainak: is, ea, id; hic, haec, hoc; ille, illa, illud; qui, quae, quod; reflexive sui, sibi, se.

Hiztegi finkoa: autore klasikoen lexikoa (Zesar, Zizeron, Salustio, Virgilio, Horazio, Ovidio) eta ohiko esapideak (bellum gerere, consilium capere, gratias agere).