An chopail nó an briathar ‘bí’? Sé abairt, ceithre bhotún
Tá tú ag ceartú ailt Ghealainne atá scríofa ag do chara. Tugann an mhúinteoir sé abairt as an alt agus deir sí go bhfuil ceithre cinn díobh mícheart agus dhá cheann ceart - agus go gcaithfidh tú na cinn chearta a fhágáil mar atá siad. Seo iad:
- Tá maith liom snámh.
- Is féidir liom teacht.
- Níl féidir liom teacht.
- An bhfuil tú an captaen?
- Is as Baile Átha Cliath mé.
- Tá fear mór é.
Áitíonn duine sa rang go bhfuil ‘Níl féidir liom’ ceart mar go gciallaíonn ‘níl’ agus ‘ní’ an rud céanna. Níl an mhúinteoir sásta leis an argóint sin agus iarrann sí ort míniú a thabhairt. Tá 15 nóiméad agat agus caithfidh tú an riail a lua le gach ceartú, ní hamháin an ceartú féin.
1. Aimsigh na ceithre abairt atá mícheart, ceartaigh iad, agus mínigh an riail atá i gceist i ngach cás.
Read the worked answer
Seo iad na ceithre cinn atá mícheart:
- ‘Tá maith liom snámh’ → ‘Is maith liom snámh.’ Úsáidtear an chopail le meas, tuairim nó rogha a chur in iúl: is maith le, is breá le, is fearr le. Ní féidir ‘tá’ a úsáid anseo.
- ‘Níl féidir liom teacht’ → ‘Ní féidir liom teacht.’ Is é ‘ní’ diúltach na copaile; is é ‘níl’ diúltach ‘tá’. Ní féidir ‘níl’ a chur roimh ‘féidir’.
- ‘An bhfuil tú an captaen?’ → ‘An tú an captaen?’ Nuair atá tú ag aithint duine nó ag rangú ruda, bíonn an chopail i gceist: ‘an’ + ainmní + ainmneoir. Ceist faoi staid atá in ‘An bhfuil tú...’ (‘An bhfuil tú sásta?’).
- ‘Tá fear mór é’ → ‘Is fear mór é.’ Is aicmiú é seo - duine a chur in aicme - agus mar sin bíonn an chopail ann.
An dá cheann atá ceart: ‘Is féidir liom teacht’ agus ‘Is as Baile Átha Cliath mé’, an dara ceann ag baint úsáide as an gcopail chun bunús áite a chur in iúl. An prionsabal: ní féidir aistriú focal ar fhocal ón mBéarla; is minic a roghnaíonn an Béarla an briathar mícheart duit.
2. Cén fáth a ndeirtear ‘Tá áthas orm’ ach ‘Is maith liom’? Conas a chuimhneofá ar an difríocht?
Read the worked answer
An difríocht bhunúsach: staid in aghaidh breithiúnais.
- Staid mhothúchánach atá ‘ort’ → bí: tá áthas orm, tá ocras orm, tá eagla orm, tá a fhios agam. Tarlaíonn an rud duit; níl tú ag rangú ná ag luacháil.
- Breithiúnas, meas nó cumas atá ‘le’ duine → copail: is maith liom, is breá liom, is fearr liom, is féidir liom, is dóigh liom.
Tástáil mheabhrach: má tá tú ag iarraidh ‘I find it good / possible / important’ a rá, an chopail atá uait. Má tá tú ag rá ‘I am happy / afraid / hungry’, bíonn ‘bí’ ann.
Agus an pointe a ardaíonn an mhúinteoir: ní féidir an riail a chur i bhfeidhm go huathoibríoch ar ‘níl’ ach an oiread. Tá ‘Níl a fhios agam’ ceart - ach sin mar gur ‘tá a fhios agam’ atá ann, agus ‘níl’ an diúltach aige. Is é an briathar, ní an focal ‘not’, a shocraíonn an fhoirm.
3. Aimsigh an dá abairt atá ceart agus mínigh cén fáth a mbeadh an cathú ann iad a ‘cheartú’.
Read the worked answer
An dá cheann atá ceart ná ‘Is féidir liom teacht’ agus ‘Is as Baile Átha Cliath mé’.
- I gcás ‘Is féidir liom teacht’, bíonn an chuma air go bhfuil ‘is’ as áit mar gheall ar an mBéarla (‘I can come’). Ach cumas atá i gceist, agus is í an chopail a úsáidtear le cumas: is féidir le, is féidir liom.
- I gcás ‘Is as Baile Átha Cliath mé’, seo an struchtúr ‘is as ... mé’. D'fhéadfadh duine é a ‘cheartú’ go ‘Tá mé as Baile Átha Cliath’ - tá sin inghlactha freisin, ach ní botún é an ceann eile.
Seicliosta sula gceartaíonn tú: (1) An bhfuil aithint nó aicmiú i gceist? → copail. (2) An bhfuil staid nó mothúchán ‘ort’? → bí. (3) An bhfuil ‘le’ agat le meas nó le cumas? → copail. Agus an riail is tábhachtaí: más rud é go bhfuil an dá leagan inghlactha, ná hathraigh rud atá ceart. Is fearr leagan canúintiúil nó comhionann a ligean thar mbotún a chruthú le rócheartú.