JC Irish T1 common mistakes
JC Irish T1 · Understand the traps and how to avoid them.
Scríobhann an t-iarrthóir 'Tá sé múinteoir' nó 'Tá sí ina banaltra' nuair is aicmiú atá i gceist, agus 'Is ard é' nuair is cur síos simplí atá i gceist.
Aistrítear 'he is a teacher' go focal ar fhocal ón mBéarla; ní thuigeann an t-iarrthóir go roinneann an Ghaeilge 'bí' agus an chopail idir dhá fheidhm éagsúla, mar sin roghnaítear 'tá' mar réiteach uilíoch.
What to do instead
Foghlaim an riail mar dhá cholún: aicmiú/aitheantas → 'Is múinteoir é', 'Is í Síle an bhanaltra', 'An é sin do dheartháir?'; cur síos/staid → 'Tá sé ard', 'Tá sí tuirseach'. Aistrigh deich n-abairt Bhéarla gach lá agus seiceáil an chopail iontu.
Scríobhann sé 'ag deireadh an scéal', 'i rith an cluiche', 'barr an sliabh' - coimeádann sé an t-ainmfhocal san ainmneach i ndiaidh focal a éilíonn an tuiseal ginideach.
Is é an t-ainmneach an fhoirm a fhoghlaimítear ar dtús agus an fhoirm a fheictear sa bhfoclóir; ós rud é nach bhfuil aon chomhartha cáis ar an ainmfhocal sa Bhéarla ('the end of the story'), ní fheiceann an t-iarrthóir go bhfuil athrú le déanamh.
What to do instead
Déan liosta spreagthaigh is coitianta (ag deireadh, i rith, lár, barr, cúis, aimsir, cuid, roinnt, lucht, in aghaidh) agus cleacht an fhoirm ghinideach de réir na ndíochlaonta: 'an scéil', 'an chluiche', 'an tsléibhe'. Seiceáil gach ainmfhocal a leanann 'an' san aiste.
Fágtar an séimhiú agus an 'd'' ar lár san aimsir chaite: scríobhtar 'Ith mé', 'Fhan sé', 'Ól muid' in ionad 'D'ith mé', 'D'fhan sé', 'D'ól muid'; baintear an tséimhiú de bhriathra rialta freisin ('fag mé', 'tog muid').
Bíonn an aimsir láithreach chun tosaigh i gcuimhne an iarrthóra agus ní chleachtaítear marcáil ghramadúil na haimsire caite go fuaimniúil; ní chloistear an 'd'' sa chaint go sainráite.
What to do instead
Déan tábla de na briathra neamhrialta san aimsir chaite agus scríobh amach iad gach maidin. Cuir 'séimhiú nó d'' roimh gach briathar' ar an seicliosta a úsáideann tú agus an aiste á críochnú.
Tosaíonn sé ar litir le 'A chara' fiú nuair a iarrtar blagmhír, alt do pháipéar scoile nó óráid, nó scríobhann sé litir gan seoladh, dáta nó 'Mise' ag an deireadh.
Ní aithníonn sé ach dhá nó trífhormáid atá cleachtaithe aige agus léann sé an treoir go sciobtha; ní dhéanann sé anailís ar an spriocphobal ná ar chuspóir an téacs sula dtosaíonn sé ag scríobh.
What to do instead
Déan 'cárta formáide' amháin do gach cineál téacs (litir, r-phost, blag, alt, óráid, dialann) le seoladh, beannú agus críoch. Sula scríobhann tú, scríobh síos trí rud: Cineál téacs? Spriocphobal? Cuspóir?
Scríobhann sé trí nó ceithre abairt ghairide ar thasc ar fiú 20 marc é, gan phlean, gan ailt agus gan focal nasc.
Caitear an chuid is mó den am ar an léitheoireacht agus scríobhtar 'de réir mar a thagann sé'; ní mheastar an marc leithdháilte mar threoir ar fhad ná ar dhoimhne an fhreagra.
What to do instead
Tóg cúig nóiméad pleanála: léaráid spídeog le cúig nó sé phointe, ansin trí ailt agus abairt nasc amháin i ngach ceann (ar dtús, ina dhiaidh sin, áfach, mar sin, ar deireadh). Comhair na focail agus cuir abairt bhreise le gach pointe atá róghairid.
I dtasc ina bhfuil trí phointe le clúdach, ní thugann sé ach pointe amháin agus scríobhann sé faoin ábhar i gcoitinne; tugann sé tuairim gan chúis léi.
Ligeann sé dá chuid smaointe féin an treoir a stiúradh agus ní mhiondealaíonn sé na pointí leithleacha atá luaite sa cheist; ní cheanglaítear cúis le tuairim go minic sa chaint neamhfhoirmiúil.
What to do instead
Uimhrigh na pointí sa cheist agus tabhair alt ar leith do gach ceann. Cuir 'mar gheall ar…', 'toisc go…' nó 'mar shampla…' le gach tuairim ionas go mbeidh cúis nó sampla ag gach pointe.
Cóipeálann sé abairt iomlán as an téacs mar fhreagra, fiú mura bhfreagraíonn sí an cheist a cuireadh; bíonn an t-eolas sa bhfreagra ach ní bhíonn an chúis nó an mhothúchán a iarradh.
Is gnáthnós é an téacs a aithris chun a thaispeáint go bhfuiltear 'ar an eolas', agus ní dhéantar an cheist a athrú ina struchtúr freagartha sula dtéitear sa téacs.
What to do instead
Athraigh an cheist ina tús abairte ('D'fhág sí an baile mar…'), aimsigh an t-eochairfhocal sa téacs, agus scríobh freagra faoi bhun dhá abairt déag i d'fhocail féin. Seiceáil go bhfreagraíonn sé an cheist a cuireadh, ní an téacs i gcoitinne.
Iarrtar 'tabhair dhá chúis' nó 'luaigh trí rud' agus ní thugann sé ach ceann amháin; ní bhaineann sé úsáid as an marc leithdháilte chun a fháil amach cé mhéad pointe atá ag teastáil.
Léitear an cheist uair amháin go tapa agus ní thugtar faoi deara an uimhir (dhá, trí) ná an marc atá in aice na ceiste; meastar gur leor pointe amháin chun an cheist a 'fhreagairt'.
What to do instead
Cuir líne faoin uimhir agus faoin marc i ngach ceist. Uimhrigh gach pointe sa chorrlach (1, 2, 3) agus comhair iad roimh dhul ar aghaidh; de réir mar a mhéadaíonn an marc, méadaíonn líon na bpointí agus an mhionsonraíochta a theastaíonn.
Liostaíonn sé na rudaí atá sa phictiúr ('Tá fear. Tá carr dearg. Tá teach mór.') in ionad scéal a insint ó thús go deireadh, agus stopann sé tar éis tríocha soicind.
Meallann an phictiúr an t-iarrthóir chun ainmfhocal a ainmniú agus ní dhéantar cleachtadh ar aghaidh na scéalaíochta (tús, fadhb, réiteach, ceacht) ná ar na briathra a theastaíonn.
What to do instead
Úsáid creatlach seasta: 'Sa chéad phictiúr eile… Ansin… Go tobann… Ar deireadh…'. Tabhair dhá nó trí abairt in aghaidh an phictiúir le briathar san aimsir chaite, líne comhrá amháin, agus abairt chríche le ceacht nó tuairim. Taifead í agus éist léi.
Fágtar ceist folamh nuair nach dtuigtear focal; ní léitear na ceisteanna roimh an gcéad éisteacht; scríobhtar abairtí fada iomlána in ionad nótaí gairide.
Tagann scaoll nuair a chloistear focal anaithnid agus stopann an t-iarrthóir ag éisteacht; ní bhaintear úsáid as na trí éisteacht mar thrí uirlis éagsúla (tuiscint ghinearálta, freagraí, bearnaí).
What to do instead
Roimh an éisteacht, cuir líne faoin bhfocal ceiste (Cé? Cathain? Cén fáth?). An chéad éisteacht: nótaí gearra. An dara ceann: freagraí. An tríú ceann: na bearnaí amháin. Ná fág ceist bán riamh - tomhais ón gcomhthéacs.