JC Irish T1 key terms

Caint neamhfhoirmiúil idir bheirt nó níos mó ina malartaítear eolas, tuairimí agus mothúcháin. Sa scrúdú éistear le comhráite agus bíonn ort ceisteanna fúthu a fhreagairt nó do chomhrá féin a dhéanamh go nádúrtha.

Comhrá foirmiúil ina gcuireann duine ceisteanna ar dhuine eile chun eolas faoina shaol, a chuid oibre nó a chuid tuairimí a bhailiú. Bíonn struchtúr soiléir air agus is minic é le cloisteáil ar an raidió.

Caint a ullmhaítear roimh ré agus a thugtar do ghrúpa, le réamhrá, príomhphointí agus conclúid. Baineann an cainteoir úsáid as ábhar tacaíochta agus as glór soiléir chun an lucht éisteachta a choinneáil gafa.

Plé foirmiúil ina seasann dhá thaobh in aghaidh a chéile, ceann a thacaíonn le rún agus ceann a chuireann ina choinne. Caithfidh gach taobh argóintí láidre agus fianaise a chur i láthair go muiníneach.

An bhrú a chuirtear ar shiolla nó ar fhocal áirithe le linn cainte chun é a aithint nó chun brí faoi leith a léiriú. Athraíonn béim bhrí na habairte agus cabhraíonn sí leis an éisteoir.

An mothúchán nó an dearcadh a chuirtear in iúl trí ghuth an chainteora, mar fhearg, áthas nó searbhas, seachas trí bhrí litriúil na bhfocal. Léiríonn sí conas atá an cainteoir ag mothú.

An cumas labhairt go réidh agus go leanúnach gan stad rómhór, agus smaointe á gcur in iúl go nádúrtha. Tagann sí le cleachtadh rialta, le muinín agus le stór maith focal.

An phríomhphointe nó an smaoineamh is tábhachtaí i mír nó i dtéacs iomlán. Is minic é le fáil san abairt tosaigh, agus cabhraíonn sé le hábhar an téacs a thuiscint.

An smaoineamh lárnach nó an t-ábhar mór a ritheann trí théacs iomlán, ar nós an chairdis, an bháis nó na himirce. Ní luaitear go díreach é i gcónaí.

Duine a ghlacann páirt i scéal nó i ndráma. Nochtar a tréithe trína gníomhartha agus trína cuid cainte, agus is féidir léi athrú nó fanacht mar an gcéanna ó thús deireadh.

An áit agus an t-am ina dtarlaíonn eachtraí scéil. Cabhraíonn sé le hatmaisféar an téacs a chruthú agus le hiompar na bpearsana a mhíniú don léitheoir.

Teideal gearr agus suntasach a chuirtear os cionn alt nuachta nó fógra chun súil an léitheora a tharraingt agus a insint cad faoi atá an téacs.

Comparáid a dhéantar gan 'mar' ná 'cosúil le' a úsáid, ina ndeirtear gur rud amháin é rud eile, mar 'is leon é'. Cruthaíonn sí íomhá shoiléir agus cuireann sí le fuinneamh an téacs.

Na dálaí, an t-eolas cúlra agus an timpeallacht ina scríobhtar nó ina léitear téacs. Cabhraíonn sé le brí na bhfocal agus le hintinn an údair a thuiscint i gceart.

Píosa scríbhneoireachta leanúnaí faoi ábhar amháin, roinnte ina mhíreanna le réamhrá, forbairt agus conclúid. Iarrtar inti tuairimí, samplaí agus fianaise a chur in iúl go soiléir agus go loighciúil.

Teachtaireacht a sheoltar go leictreonach chuig duine amháin nó níos mó. Bíonn seoladh, líne ábhair, beannú, corp na teachtaireachta agus clabhsúr inti de ghnáth, agus bíonn an gnás teanga oiriúnach don seolaí.

Litir a scríobhtar chuig duine nach bhfuil aithne phearsanta agat air, mar eagarthóir nuachtáin nó príomhoide scoile. Bíonn sí foirmiúil i dton, i bhfoclóir agus i struchtúr, agus seoltar í le 'A Chara' nó a leithéid.

Scríbhneoireacht a insíonn cad a tharla in imeacht nó in ócáid, de ghnáth in ord ama agus san aimsir chaite. Bíonn sí soiléir agus díreach, gan mórán tuairimí pearsanta.

Píosa ina ndéantar duine, áit, rud nó mothúchán a phéinteáil le focail. Braitheann sí go mór ar aidiachtaí agus ar íomhánna chun pictiúr a chruthú in intinn an léitheora.

Scríbhneoireacht a dhéanann iarracht an léitheoir a chur ar aon intinn le tuairim áirithe. Úsáideann sí argóintí, fianaise, samplaí agus teanga láidir chun dearcadh an léitheora a athrú.

An chéad leagan de phíosa scríbhneoireachta a scríobhtar sula ndéantar é a sheiceáil agus a fheabhsú. Tá athscríobh agus ceartú ina gcuid riachtanach den phróiseas scríbhneoireachta.

An chuid de litir nó de ríomhphost a thagann díreach roimh an síniú, ina ndeirtear slán nó ina n-úsáidtear frásaí mar 'Le meas' nó 'Bíodh lá maith agat'.

Na comharthaí a úsáidtear chun scríbhneoireacht a eagrú agus a shoiléiriú, ar nós an lánstad, an chamóg, an chomhartha ceiste agus an uaschamóg. Gan iad bíonn téacs deacair le léamh agus le tuiscint.

An bhriathar 'is' a nascann dhá chomhpháirt chun rud a shainaithint, a aithint nó a chur i gcomparáid, mar in 'Is dalta é' nó 'Is fearr liom tae'. Tá rialacha speisialta aici nach mbaineann leis na briathra eile.

Foirm neamhphearsanta den bhriathar a úsáidtear nuair nach luaitear an duine a dhéanann an gníomh, mar 'scríobhadh an litir'. Críochnaíonn sí le -adh, -far nó -tear de réir na haimsire.

Foirm bhriathartha a chuireann síos ar rud a tharlódh faoi choinníoll áirithe, nó a úsáidtear le béasaíocht, mar 'rachainn' nó 'gheobhfá'. Críochnaíonn sí le -fainn, -fá nó -fadh.

Foirm ainmfhocail a úsáidtear chun seilbhe nó gaolmhaireachta a chur in iúl, agus tar éis réamhfhocal áirithe agus ainmfhocail bhriathartha. Athraítear deireadh an fhocail, mar 'an chathrach' ó 'an chathair'.

Athrú a dhéantar ar thús consain trí 'h' a chur ina dhiaidh, mar in 'páirc' → 'pháirc'. Tarlaíonn sé tar éis focail áirithe agus in áiteanna áirithe sa ghramadach, agus athraíonn sé an fhuaimniú.

Athrú ar thús consain ina gcuirtear litir nó dhá litir eile roimhe, mar 'bád' → 'mbád' nó 'cóta' → 'gcóta'. Cloistear é tar éis focail áirithe cosúil le 'i' agus 'ar an'.

An fhoirm den bhriathar a oibríonn mar ainmfhocal, mar 'ag siúl' nó 'ag léamh'. Leanann ginideach í go minic, agus úsáidtear í chun gníomhaíocht leanúnach nó aidhm a chur in iúl.

Foirm chomhcheangailte den réamhfhocal agus den fhorainm, mar 'agam', 'agat' nó 'air'. Úsáidtear í in ionad an réamhfhocail agus an fhorainm a scríobh ar leithligh.

Na focail 'mo', 'do', 'a', 'ár' agus 'bhur' a léiríonn cé leis rud éigin. Cuireann siad séimhiú nó urú ar an ainmfhocal a leanann iad agus bíonn foirmeacha éagsúla acu.

An t-airí gramadaí - firinscne nó baininscne - a bhaineann le gach ainmfhocal sa Ghaeilge. Bíonn tionchar aici ar an alt, ar an aidiacht agus ar na forainmní a úsáidtear leis an ainmfhocal.

An chaoi ar leith a labhraítear Gaeilge i gceantar áirithe, le difríochtaí i bhfuaimniú, i bhfoclóir agus uaireanta sa ghramadach. Tá canúintí Chonnacht, Uladh agus na Mumhan ar na príomhchineálacha.

Leibhéal foirmiúlachta na teanga a roghnaítear de réir an chomhthéacs agus an lucht éisteachta - Gaeilge neamhfhoirmiúil le cairde, mar shampla, agus Gaeilge fhoirmiúil i litir oifigiúil.

Ord agus eagar na bhfocal in abairt, agus an chaoi a bhfuil na codanna ceangailte le chéile. I gcásanna áirithe athraíonn comhréir na Gaeilge ó chomhréir an Bhéarla.

Focal a bhfuil an bhrí chéanna nó brí an-chosúil aige le focal eile, mar 'mór' agus 'ollmhór'. Cuidíonn eolas fúthu le saibhreas agus le cruinneas do chuid scríbhneoireachta.

Focal, frása nó struchtúr a thógtar ón mBéarla agus a úsáidtear sa Ghaeilge, go minic nuair atá téarma dúchasach ann cheana nó nuair a bhíonn an chaint ag teacht salach ar ghnáthrialacha na Gaeilge.

An t-iomlán focal atá ag duine, nó na focail a bhaineann le hábhar ar leith. Méadaítear é trí léitheoireacht, trí chomhrá agus trí fhoclóirí a úsáid go rialta.