Aistriúchán meaisín: cad a cheartaíonn tú agus cad a fhágann tú?
Scríobhann tú tuarascáil ghairid don scoil faoi chuairt ar theach do chara. D'aistrigh tú an Béarla le haip aistriúcháin agus seo an toradh:
Béarla: ‘I was in my friend’s house yesterday and we were playing music until it got dark. My other friend comes from the Gaeltacht and she speaks Irish at home.’
Aip: ‘Bhí mé ag teach mo chara inné agus bhí muid ag seinm ceoil go dtí d'éirigh sé dorcha. Tagann mo chara eile ón Ghaeltacht agus labhraíonn sí Gaeilge sa bhaile.’
Deir do mhúinteoir go bhfuil ceithre dhearmad san aistriúchán, ach go bhfuil dhá rud ann a bhféadfá a cheistiú nach lochtanna iad. Tá 100 focal le scríobh agat agus caithfidh tú an dá rud a scaradh go soiléir.
1. Aimsigh ceithre dhearmad san aistriúchán meaisín, ceartaigh iad agus mínigh an riail atá taobh thiar de gach ceann.
Read the worked answer
Seo iad na ceithre dhearmad:
- ‘ag teach mo chara’ → ‘i dteach mo chara’. Tar éis ‘bheith’ úsáidtear ‘i’ + áit chun suíomh a chur in iúl; ní úsáidtear ‘ag’ le háit. ‘I + teach’ a thugann ‘i dteach’ (éiclipsis).
- ‘go dtí d'éirigh sé dorcha’ → ‘go dtí gur éirigh sé dorcha’. ‘Go dtí go’ a úsáidtear roimh aimsir láithreach; ‘go dtí gur’ a úsáidtear roimh aimsir chaite. ‘D'éirigh’ a chailleann an ‘d'’ tar éis ‘gur’.
- ‘ón Ghaeltacht’ → ‘ón nGaeltacht’. ‘Ó + an’ a thugann ‘ón’, agus séimhiú... ní hea: éiclipsis a bhíonn ann tar éis ‘ón’. Mar sin ‘ón nGaeltacht’, ‘ón mbaile’.
- ‘faoi don scoil’ (má bhí sé sa dréacht) → ‘faoin scoil’. ‘Faoi + an’ a thugann ‘faoin’; ní féidir ‘faoi’ agus ‘don’ a chur le chéile.
An prionsabal: ní leor na focail a aistriú - caithfidh tú an chomhréir a thuiscint. Is é an réamhfhocal agus an t-alt a chuireann an fhoirm cheart ar fáil, agus is ann is mó a theipeann ar an meaisín.
2. Tá dhá rud san aistriúchán a bhféadfá a cheistiú nach lochtanna iad. Cén dá rud iad, agus cén fáth a bhfanfá leo?
Read the worked answer
An dá rud nach lochtanna iad:
- ‘ag seinm ceoil’. Tá an tuiseal ginideach de dhíth ar chuspóir an bhriathair ainmní: ag seinm ceoil, ag ól uisce, ag léamh leabhair, ag déanamh oibre. Má ‘cheartaíonn’ tú go ‘ag seinm ceol’, tá botún nua déanta agat.
- ‘Bhí muid’. Is foirm í atá le fáil go forleathan agus atá inghlactha; is fearr ‘bhíomar’ sa chló foirmiúil, ach ní botún é ‘bhí muid’. Ar an mbealach céanna, is é ‘caithfidh mé’ an Ghaeilge nádúrtha do ‘I have to’.
An prionsabal: sula gceartaíonn tú, seiceáil an riail. Is furasta botúin a chumadh trí rócheartú, agus cailleann tú marcanna as cruinneas nuair a dhéanann tú é. Freisin, bíonn meas ag measúnóir ar dhuine a deir ‘tá sé seo inghlactha, ach tá sé seo níos fearr’ seachas duine a deir ‘tá sé seo mícheart’ gan bunús.
3. Conas a d'fheabhsófá an dara habairt gan an bhrí a athrú? Tabhair leagan amháin eile agus mínigh cad a chuireann sé leis.
Read the worked answer
An bhunabairt: ‘Tagann mo chara eile ón nGaeltacht agus labhraíonn sí Gaeilge sa bhaile.’ Tá sí ceart ach tá sí ina liosta simplí.
Leagan feabhsaithe: ‘Is as an nGaeltacht do mo chara eile, agus is í an Ghaeilge a teanga dhúchais.’
Cad a chuireann sé leis:
- úsáidtear an chopail ‘is as ... do’ chun bunús a chur in iúl - struchtúr atá níos saibhre ná ‘tagann sé ó’;
- athraítear ‘labhraíonn sí Gaeilge’ go ‘a teanga dhúchais’, atá níos cruinne agus níos fearr ó thaobh stíle, gan an bhrí a athrú;
- ceanglaítear an dá chuid le ‘agus’ ionas go léifí mar aon smaoineamh amháin iad.
Ní gá gach abairt a athrú. Roghnaigh ceann amháin nó dhá cheann a bhfuil tú cinnte fúthu - feabhsú amháin atá cruinn is fearr ná ceithre athrú a bhfuil botúin iontu.