व्याकरण: आदरार्थी क्रियापद कससँग मिल्छ?
नमुना माध्यमिक विद्यालयले अभिभावक भेलाका लागि पाँच वाक्यको सूचना तयार पार्यो। वाक्य यी हुन्: (१) 'विद्यार्थीहरूले शिक्षकलाई प्रश्न सोध्नुभयो।' (२) 'मैले प्रधानाध्यापकलाई भेट्नुभयो।' (३) 'शिक्षकले विद्यार्थीलाई कविता पढ्न लगाउनुभयो।' (४) 'उहाँहरूले आफ्नो काम आफैं गर्नुहुन्छ।' (५) 'अभिभावकहरूले शिक्षकलाई धन्यवाद दिनुभयो।' प्रधानाध्यापकले भने, 'सूचना आदरपूर्ण हुनुपर्छ; आदरार्थी क्रियापदको प्रयोग ठीक छ कि छैन जाँच्नु।' शिक्षक 'क' भन्छन्, 'वाक्य १ र २ मा आदरार्थी क्रियापद कर्तासँग मिलेन।' शिक्षक 'ख' भन्छन्, 'वाक्य २ मा प्रधानाध्यापकलाई आदर गरिएकाले भेट्नुभयो सही हो।' १२० प्रति सूचना छापिनुअघि निर्णय चाहियो; सूचना बोर्डमा टाँसिनेछ। विद्यालयको शैक्षिक सत्र सुरु हुन एक हप्ता बाँकी छ। अभिभावक भेला आउँदो शनिबार बिहान १० बजे बोलाइएको छ। केही अभिभावकले सूचनाको भाषा कडा भएको गुनासो गरेका छन्।
1. कुन शिक्षक सही छ? वाक्य १-५ मा आदरार्थी क्रियापद कर्तासँग मिल्छ कि मिल्दैन, कारणसहित देखाउनुहोस्।
Read the worked answer
शिक्षक 'क' सही छन्। वाक्य १ मा कर्ता 'विद्यार्थीहरू' सामान्य बहुवचन हो; त्यससँग 'सोध्नुभयो' आदरार्थी मिल्दैन, 'सोधे' चाहिन्छ। वाक्य २ मा कर्ता 'मैले' (प्रथम पुरुष, सामान्य) हो; 'भेट्नुभयो' आदरार्थी कर्तासँग मिल्दैन, 'भेटें' चाहिन्छ। वाक्य ३ मा कर्ता 'शिक्षकले' आदरणीय हुनुहुन्छ, त्यसैले 'लगाउनुभयो' ठीक छ। वाक्य ४ मा 'उहाँहरूले' आदरणीय बहुवचन हो, 'गर्नुहुन्छ' ठीक छ। वाक्य ५ मा 'अभिभावकहरूले' लाई आदर गरिएको छ, 'दिनुभयो' स्वीकार्य छ। शिक्षक 'ख' को तर्क गलत छ: आदरार्थी क्रियापद मुख्यतः कर्ताको आदरसँग मिल्छ; कर्म आदरणीय भए 'उहाँलाई' जस्ता सर्वनामले आदर देखाइन्छ, क्रियापदले होइन।
2. वाक्य १ र २ लाई अर्थ नबदली सच्याउनुहोस्। 'भेट्नुभयो' कुन अवस्थामा स्वीकार्य हुन्छ?
Read the worked answer
सुधार: (१) 'विद्यार्थीहरूले शिक्षकलाई प्रश्न सोधे।' (२) 'मैले प्रधानाध्यापकलाई भेटें।' यदि कर्ता आदरणीय हो - जस्तै 'उहाँले प्रधानाध्यापकलाई भेट्नुभयो' वा 'तपाईंले प्रधानाध्यापकलाई भेट्नुभयो' - तब 'भेट्नुभयो' स्वीकार्य हुन्छ, किनभने आदरार्थी क्रियापद कर्ताको आदर देखाउँछ। 'मैले ... भेट्नुभयो' मा वक्ता आफैंलाई आदर गरेको जस्तो हुन्छ, त्यसैले अस्वीकार्य। वाक्य २ मा प्रधानाध्यापकको आदर 'प्रधानाध्यापकलाई' र 'उहाँलाई' बाटै प्रकट हुन्छ; क्रियापद 'भेटें' नै रहनुपर्छ।
3. सूचनाको भाषा कडा भएको गुनासो आएको छ। आदरार्थी र सरल भाषाबीच सन्तुलन मिलाउँदै सूचना सच्याउने दृष्टिकोण लेख्नुहोस्।
Read the worked answer
पहिले व्याकरण सच्याउने, त्यसपछि स्वर नरम बनाउने। जस्तै, 'विद्यार्थीहरूले शिक्षकलाई प्रश्न सोधे' भन्ने तथ्यात्मक वाक्यलाई सूचनामा 'विद्यार्थीहरू, शिक्षकलाई प्रश्न सोध्नुहोस्' बनाउन सकिन्छ; यसले आदरार्थी सम्बोधन र स्पष्ट आदेश दुवै दिन्छ। 'मैले ... भेटें' जस्ता वाक्य सूचनामा नै नराख्ने। अभिभावकलाई 'अनुरोध छ', 'कृपया' र 'सहयोग गर्नुहोस्' जस्ता वाक्यांश राख्ने; तर 'हुँदैन' लाई 'नगर्नुहोस्' वा 'नपठाउनुहोस्' बनाएर आदेशको कडापन घटाउने। आदरार्थी क्रियापद कर्तासँग मिलाउने सर्त कायम राख्नुपर्छ; आदरका लागि व्याकरण बिगार्नु हुँदैन।