ASSEB HSLC First Language Nepali key terms

गद्यमा लेखिने, एउटा निश्चित विषयमा लेखकको विचार र अनुभव व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरिने रचना। यसमा भूमिका, विषयवस्तु र निष्कर्षजस्ता अङ्ग हुन्छन् र भाषा सरल तथा प्रभावकारी हुनुपर्छ।

कथामा घटना, पात्र र परिवेश मिलेर बन्ने मूल ढाँचा; अर्थात् के भयो, कसले गर्‍यो र कसरी अन्त्य भयो भन्ने क्रम। राम्रो कथावस्तुले कथाको सन्देश स्पष्ट पार्न सघाउँछ।

कथाका पात्रहरूको स्वभाव, बोली, काम र मनोवृत्ति देखाएर तिनलाई जीवन्त बनाउने लेखकीय कला। लेखकले पात्रको संवाद र क्रियाकलापमार्फत पाठकलाई पात्रनजिक ल्याउँछ।

कथामा पात्रभित्र वा पात्रहरूबीच देखिने मतभेद, जुधाइ वा अन्तर्द्वन्द्व, जसले घटनालाई अगाडि बढाउँछ। द्वन्द्वको समाधानले कथालाई निष्कर्षतिर पुर्‍याउँछ।

पात्रहरूबीच हुने कुराकानी, जसले स्वभाव, सम्बन्ध र घटनाक्रम स्पष्ट पार्छ। सहज र स्वाभाविक संवादले कथालाई जीवन्त बनाउँछ र पाठकलाई कथामा तान्छ।

कविता वा गद्यलाई सुन्दर र प्रभावकारी बनाउन प्रयोग गरिने उपमा, रूपक, अनुप्रासजस्ता भाषिक विशेषता। अलङ्कारले भावलाई सजिलै बुझ्न र सम्झन सघाउँछ।

कविता पढ्दा वा सुन्दा पाठकको मनमा जाग्ने आनन्दमय अनुभूति, जस्तै करुण, वीर, शृङ्गार वा हास्य। रसलाई भावको परिपक्व रूप भनिन्छ।

कवितामा अक्षर, मात्रा र गणको निश्चित नियमअनुसार मिलाइने लयगत ढाँचा। छन्द मिलाएर लेखिँदा कविता गाउन र कण्ठ गर्न सजिलो हुन्छ।

कविता पढ्दा स्वरको उतारचढाव र गतिले सिर्जना गर्ने सुरिलो प्रवाह। लय राम्रो भए कविता कर्णप्रिय हुन्छ र भाव पाठकसम्म छिटो पुग्छ।

कुनै वस्तु, घटना वा व्यक्तिलाई सोझै नभनी अर्को माध्यमबाट गहिरो अर्थ बुझाउने काव्यिक प्रयोग। जस्तै उज्यालोले ज्ञान र अँध्यारोले अज्ञानको प्रतीकको काम गर्छ।

कविताले पाठकमा छोड्न खोज्ने मुख्य विचार वा अनुभूति, जसलाई कविताको प्राण भनिन्छ। यसलाई चिन्न सके कविताको उद्देश्य सजिलै बुझिन्छ।

कुनै पाठ, कथा वा लेखको मुख्य कुरा छोटो र आफ्नै शब्दमा प्रस्तुत गर्ने काम। सारांशमा विस्तार, दोहोरो र अनावश्यक उदाहरण छाडेर केन्द्रीय विचार मात्र राखिन्छ।

कथा, नाटक वा कवितामा देखा पर्ने व्यक्ति वा प्राणी, जसको काम, बोली र स्वभावले घटना अगाडि बढाउँछ। मुख्य र गौण पात्र गरी वर्गीकरण गरिन्छ।

कथा, कविता वा निबन्धले पाठकलाई दिन खोज्ने नैतिक वा सामाजिक शिक्षा। यो प्रायः सोझै नभनी घटना र पात्रको अनुभवमार्फत व्यक्त हुन्छ।

कुनै पुस्तक, लेख वा कृतिको राम्रा र नराम्रा पक्ष केलाएर गरिने विवेचनात्मक मूल्याङ्कन। असल समीक्षामा कृतिको सार, शैली र उपयोगिताबारे तर्कसङ्गत टिप्पणी हुन्छ।

दुई ध्वनि वा शब्द जोडिँदा बीचमा हुने ध्वनि परिवर्तन, जसले नयाँ रूप बनाउँछ। जस्तै विद्या + आलय = विद्यालय, जहाँ आ + आ मिलेर आ बनेको छ।

दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द मिलेर एउटै पद बन्ने व्याकरणिक प्रक्रिया, जसमा बीचको विभक्ति हटाइन्छ। जस्तै राजकुमार, नीलकमल र चतुर्भुज समासका उदाहरण हुन्।

वाक्यमा क्रियासँग नामको सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक कोटि, जस्तै कर्ता, कर्म, करण र सम्प्रदान। कारक चिन्हले कसले, केलाई, कसरी भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन्छ।

क्रिया कहिले भयो भन्ने समय देखाउने व्याकरणिक पक्ष; वर्तमान, भूत र भविष्य गरी तीन भेद मानिन्छन्। कालको सही प्रयोगले वाक्यको अर्थ स्पष्ट पार्छ।

कर्ता र क्रियाबीचको सम्बन्ध देखाउने व्याकरणिक रूप; कर्तृवाच्य, कर्मवाच्य र भाववाच्य गरी तीन भेद। कर्मवाच्यमा कर्म मुख्य हुन्छ र कर्ता 'द्वारा' जोडिन्छ।

शब्दको सुरुमा जोडिएर नयाँ अर्थ दिने अंश, जस्तै प्र + हार = प्रहार, अन + उचित = अनुचित। उपसर्गले मूल शब्दको अर्थ फरक पार्छ तर नयाँ शब्द बनाउँछ।

शब्दको अन्त्यमा जोडिएर नयाँ शब्द वा व्याकरणिक रूप बनाउने अंश, जस्तै लेख् + अक = लेखक, राम्रो + ई = राम्री। यसले भाषालाई समृद्ध बनाउँछ।

शब्दले आफ्नो अर्थ कसरी बुझाउँछ भन्ने शक्ति; अभिधा, लक्षणा र व्यञ्जना गरी तीन भेद मानिन्छन्। कवितामा लक्षणा र व्यञ्जनाको प्रयोग धेरै हुन्छ।

लिङ्ग, वचन र कारकअनुसार रूप नबदल्ने शब्द, जस्तै र, पनि, तर, यहाँ, हिजो। यसले वाक्यका शब्दहरूलाई जोड्न वा समय र स्थान बुझाउन काम गर्छ।

पहिले नपढेको नयाँ अनुच्छेद पढेर त्यसको मुख्य विचार, शब्दार्थ र भाव बुझ्ने क्षमता। यसका लागि पाठलाई दुई-तीन पटक पढ्ने र प्रश्नसँग तुलना गर्ने सीप चाहिन्छ।

अनुच्छेद वा पाठले बताउन खोजेको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, जसलाई शीर्षक वा पहिलो वाक्यले सङ्केत गर्न सक्छ। यसले उत्तर लेख्दा दिशा दिन्छ।

कुनै शब्द वा वाक्यांशले वरपरको वाक्य र प्रसङ्गअनुसार दिने अर्थ; शब्दकोशको अर्थभन्दा फरक हुन सक्छ। अपठित प्रश्नमा सधैँ अनुच्छेदको प्रसङ्ग हेरेर अर्थ लगाउनुपर्छ।

लेख, कथा वा कविताको मुख्य विषय सङ्क्षेपमा देखाउने नाम। राम्रो शीर्षक छोटो, आकर्षक र पूरा पाठको भाव समेट्ने खालको हुनुपर्छ।

दिइएको विषयमा भूमिका, विस्तृत विवेचना र निष्कर्ष मिलाएर व्यवस्थित गद्य लेख्ने सीप। परीक्षामा शब्दसङ्ख्या, हस्तलेखन, अनुच्छेद र शुद्ध भाषामा ध्यान दिनुपर्छ।

व्यक्तिगत वा औपचारिक सम्बोधनसहित मिति, ठेगाना, विषय र हस्ताक्षर मिलाएर लेखिने सन्देश। औपचारिक पत्रमा शिष्टाचार र छोटो स्पष्ट भाषा आवश्यक हुन्छ।

वस्तु, सेवा वा कार्यक्रमबारे जनतालाई छोटो र आकर्षक रूपमा जानकारी दिने सूचना। यसमा शीर्षक, मुख्य कुरा, सम्पर्क र आकर्षक भाषा हुनुपर्छ।

कुनै घटना, व्यक्ति वा विषयमा छोटो र तर्कपूर्ण व्यक्त मत वा मूल्याङ्कन। राम्रो टिप्पणी स्पष्ट, संक्षिप्त र प्रमाणसहितको हुनुपर्छ।

कुनै व्यक्तिको जन्म, शिक्षा, काम र योगदान कालक्रमअनुसार वर्णन गर्ने लेख। जीवनी लेख्दा तथ्य, मिति र घटना सही राख्नुपर्छ।

एउटा भाषाको पाठको अर्थ अर्को भाषामा, मूल भाव नबिगारी प्रस्तुत गर्ने काम। राम्रो अनुवादमा शब्दशः नभई भाव, शैली र सांस्कृतिक सन्दर्भ जोगाउनुपर्छ।

लामो अनुभवबाट जन्मेको, छोटो र चोटिलो वाक्यमा व्यक्त हुने लोकोक्ति, जसले जीवनको शिक्षा दिन्छ। जस्तै 'हतारको काम लतार' भन्ने उखानले हतार नगर्न सिकाउँछ।

क्रियासँग जोडिएर विशेष अर्थ दिने स्थिर वाक्पद्धति, जसको शब्दशः अर्थभन्दा फरक अर्थ हुन्छ। जस्तै 'आँखा चिम्लनु' को अर्थ मर्नु वा सहनु हुन्छ।

लेख्दा र बोल्दा हिज्जे, व्याकरण, विरामचिन्ह र शब्दप्रयोग सही राख्ने गुण। शुद्ध भाषाले अर्थ स्पष्ट पार्छ र लेखकको विश्वसनीयता बढाउँछ।

एउटै वा मिल्दो अर्थ दिने भिन्न शब्द, जस्तै घरका पर्यायवाची गृह, निवास र भवन। लेखनमा दोहोरोपन हटाउन यसको प्रयोग उपयोगी हुन्छ।