ASSEB HSLC First Language Nepali cheat sheet
ASSEB HSLC First Language Nepali · Keep the key ideas within reach.
गद्य (Prose)
गद्य खण्डको उत्तर-संरचना: केन्द्रीय भाव → घटना/तथ्य प्रमाण → पात्रको भूमिका → लेखकको सन्देश।
कथा विश्लेषणको क्रम: स्थिति, द्वन्द्व, चरम बिन्दु, समाधान वा अन्त्य; यी चारै बिन्दु भएको उत्तर पूर्ण मानिन्छ।
निबन्धका मुख्य भेद: वस्तुगत/विचारात्मक र भावगत/वर्णनात्मक; भेद पहिचानले प्रश्नको अपेक्षित दृष्टि तय गर्छ।
पात्र-चित्रणको प्रमाण चार स्रोतबाट लिइन्छ: पात्रको कार्य, संवाद, स्वयं भनाइ र अन्य पात्रको प्रतिक्रिया।
लेखक-परिचय वा पृष्ठभूमि प्रश्नले मागेको अंशमा मात्र समावेश गरिन्छ; अन्यथा केन्द्रीय भावसँगको सम्बन्ध मात्र देखाइन्छ।
सन्देश-प्रश्नको उत्तर घटनाको पुनर्वर्णन होइन; पात्रको निर्णय वा अन्त्यबाट निस्कने मूल्य/निष्कर्ष हो।
प्रभावकारी उद्धरण छोटो र सान्दर्भिक हुन्छ; लामो उद्धरणले भाव स्पष्ट नगरी शब्दसंख्या मात्र बढाउँछ।
शब्दार्थ प्रश्नमा शब्दको सन्दर्भगत अर्थ लिनुपर्छ; शब्दकोशको पहिलो अर्थ सधैँ लागू हुँदैन।
तुलनात्मक प्रश्नमा समानता र भिन्नता छुट्टाछुट्टै बुँदामा राखिन्छ; प्रत्येक बुँदासँग पाठको प्रमाण जोडिन्छ।
पद्य (Poetry)
कविता-विश्लेषणका पाँच पक्ष: सार, केन्द्रीय भाव, बिम्ब/प्रतीक, अलंकार र लय/छन्द।
उपमामा 'जस्तो, सरि, झैँ' जस्ता तुलनावाचक शब्दद्वारा दुई भिन्न वस्तुको समानता देखाइन्छ; उपमेय र उपमान भिन्न रहन्छन्।
रूपकमा उपमेय र उपमानबीच अभेद आरोप हुन्छ; 'जस्तो' नभई एक वस्तुलाई अर्कै वस्तु भनिन्छ।
अनुप्रास व्यञ्जन वर्णको आवृत्तिबाट बन्छ; यमकमा एउटै शब्द फरक अर्थमा दोहोरिन्छ।
श्लेषमा एउटै शब्द वा पदावलीले एकभन्दा बढी अर्थ दिन्छ; अर्थ-सम्भावना सन्दर्भले निर्धारण गर्छ।
बिम्ब इन्द्रियबोधयोग्य चित्र हो; प्रतीकले बिम्बभन्दा माथि उठेर स्थायी भाव वा विचारको प्रतिनिधित्व गर्छ।
छन्दमा वर्णवृत्त गण, यति र गुरु-लघुको मात्रामा आधारित हुन्छ; मात्रावृत्त मात्रा-गणनामा आधारित हुन्छ।
रसका नौ मुख्य भेद: शृङ्गार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत र शान्त; वात्सल्यलाई शृङ्गारको भेद मानिन्छ।
पङ्क्ति-व्याख्याको क्रम: सन्दर्भ, शब्दार्थ, भावार्थ, काव्य-सौन्दर्य; कविताको वक्ता र श्रोता पहिचानले अर्थ स्पष्ट पार्छ।
पूरक पाठ्यपुस्तक (Supplementary Reader)
पूरक पाठको उत्तरमा घटना, पात्रको भूमिका र सन्देश तीनै पक्ष समेटिन्छ; एउटा मात्र पक्ष भएको उत्तर अपूर्ण हुन्छ।
जीवनीमा वास्तविक व्यक्तिको जीवन-घटना र उपलब्धि हुन्छ; संस्मरणमा लेखकको आफ्नो अनुभव र स्मृति प्रधान हुन्छ।
यात्रावृत्तमा स्थान, बाटो, भोगाइ र यात्राको उद्देश्य मुख्य हुन्छन्; यसको मूल्याङ्कनमा वर्णन र अनुभूतिको सन्तुलन हेरिन्छ।
पात्रको उद्देश्य पहिचान गर्दा उसको भनाइ, निर्णय र परिणामबीचको सम्बन्ध हेरिन्छ।
शीर्षकको औचित्य केन्द्रीय भाव, मुख्य पात्र वा घटनासँगको सम्बन्धबाट प्रमाणित गरिन्छ।
सारांशमा मुख्य घटना-क्रम मात्र राखिन्छ; उपघटना र वर्णनको विस्तार हटाइन्छ।
ऐतिहासिक वा सामाजिक सन्दर्भ भएको पाठमा पात्रको व्यवहारलाई त्यो पृष्ठभूमिसँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ।
पूरक पाठ र मुख्य पाठको तुलना गर्दा विषय, शैली र सन्देश तीन बुँदामा भिन्नता देखाइन्छ।
प्रमाण-आधारित उत्तरमा पाठको घटना वा संवाद उद्धृत गरिन्छ; पाठबाहिरको अनुमान प्रमाण मानिँदैन।
व्याकरण (Grammar)
नेपाली वर्णमालामा ११ स्वर, ३३ व्यञ्जन र २ अर्धस्वर (य्, व्) गरी ४६ वर्ण मानिन्छन्; श, ष, स को प्रयोग शब्दको व्युत्पत्तिअनुसार फरक पर्छ।
पदवर्ग आठ मुख्य: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया, क्रियाविशेषण, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक।
कारक आठ: कर्ता, कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध, अधिकरण, सम्बोधन; विभक्ति-चिह्नले कारक स्पष्ट पार्छ।
कर्तृवाच्यमा कर्ता प्रधान हुन्छ र क्रिया कर्ताको लिङ्ग-वचन-पुरुषअनुसार चल्छ; कर्मवाच्यमा कर्म प्रधान हुन्छ।
भाववाच्यमा कर्ताको महत्त्व घट्छ र क्रिया अकर्तृक/भावगत रूपमा आउँछ; नेपालीमा यो प्रायः अकर्मक क्रियासँग प्रयोग हुन्छ।
संधि तीन प्रकार: स्वरसंधि, व्यञ्जनसंधि र विसर्गसंधि; संधिभेद पहिचानका लागि मूल शब्दको अन्त्य र अर्को शब्दको आदि हेरिन्छ।
समास छ प्रकार: तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीहि, द्वन्द्व, द्विगु र अव्ययीभाव; समस्तपदको मुख्य अर्थ पहिचानले भेद तय गर्छ।
उपसर्ग शब्दको अगाडि जोडिएर अर्थ बदल्छ; प्रत्यय पछाडि जोडिएर नयाँ शब्द वा व्याकरणिक रूप बनाउँछ।
वाक्य शुद्धीकरणमा लिङ्ग, वचन, पुरुष, काल, कारक र पदक्रमको मेल जाँचिन्छ; एउटै वाक्यमा अनावश्यक शब्द दोहोरिनु दोष हो।
अपठित बोध (Unseen Comprehension)
अपठित अनुच्छेदमा पहिलो पढाइ स्किमिङ हो: शीर्षक, पहिलो र अन्तिम वाक्य तथा दोहोरिने शब्दबाट मुख्य भाव पहिचान गरिन्छ।
दोस्रो पढाइ स्क्यानिङ हो: प्रश्नको विशिष्ट सूचना (नाम, संख्या, मिति, कारण) अनुच्छेदमा खोजिन्छ।
प्रश्नको keyword पहिले चिनिन्छ; त्यसपछि उही अर्थ दिने शब्द वा वाक्यांश अनुच्छेदमा खोजिन्छ।
मुख्य भाव पहिचानका लागि प्रत्येक अनुच्छेदको पहिलो वा अन्तिम वाक्यको कार्य हेरिन्छ; तर सबै अनुच्छेदमा त्यही ढाँचा हुँदैन।
शीर्षक छनोटमा सम्पूर्ण अनुच्छेदको विषय समेटिनुपर्छ; एउटा उदाहरण वा उपविषय मात्र समेट्ने शीर्षक कमजोर हुन्छ।
तथ्य प्रश्नको उत्तर अनुच्छेदमा प्रत्यक्ष भेटिन्छ; अनुमान प्रश्नमा दिइएका तथ्यबाट निष्कर्ष निकालिन्छ।
शब्दार्थ प्रश्नमा अनुच्छेदको सन्दर्भ हेरिन्छ; सोही शब्दको अन्य अर्थ वा विपरीत अर्थ राख्दा उत्तर गलत हुन्छ।
संख्यात्मक वा तालिका-आधारित अपठितांशमा एकाइ, क्रम र तुलनाका चिह्न पहिले जाँचिन्छ।
उत्तर लेख्दा प्रश्नको क्रियापद (व्याख्या, कारण, उदाहरण) अनुसार संरचना बदलिन्छ; सबै उत्तर एउटै ढाँचामा लेखिँदैन।
रचना र लेखन (Composition and Writing Skills)
निबन्धको त्रि-खण्ड संरचना: भूमिका (विषय परिचय), मुख्य भाग (तर्क/उदाहरण), उपसंहार (निष्कर्ष); प्रत्येक खण्डको कार्य फरक हुन्छ।
औपचारिक पत्रमा प्रेषकको ठेगाना, मिति, प्रापकको ठेगाना, विषय, सम्बोधन, मुख्य भाग, कृतज्ञता र हस्ताक्षर क्रमशः आउँछन्।
अनौपचारिक पत्रमा आत्मीय सम्बोधन र स्वतन्त्र भाषा हुन्छ; औपचारिक पत्रमा विषय-रेखा र संक्षिप्तता अनिवार्य हुन्छ।
प्रतिवेदनको ढाँचा: शीर्षक, उद्देश्य, कार्यविधि, नतिजा/विवरण, निष्कर्ष र सिफारिस; तथ्य र सिफारिस छुट्टाछुट्टै राखिन्छन्।
सूचनामा के, कहिले, कहाँ, कसले, किन र कसरी (5W1H) स्पष्ट हुनुपर्छ; अनावश्यक विस्तार हटाइन्छ।
विज्ञापनमा आकर्षक शीर्षक, मुख्य विशेषता, लाभ र सम्पर्क-विवरण हुन्छन्; भाषा छोटो र प्रभावकारी हुन्छ।
संवादले दुई वा बढी पात्रको बोलीको क्रम देखाउँछ; प्रत्येक बोली नयाँ पङ्क्तिमा र वक्ता-नामसहित लेखिन्छ।
वर्णनात्मक लेखनमा घटना वा दृश्यको क्रम, इन्द्रिय-अनुभूति र विस्तार हुन्छ; विचारात्मक लेखनमा तर्क र प्रमाण प्रधान हुन्छ।
जीवनी लेख्दा व्यक्तिको जन्म, शिक्षा, कार्य, योगदान र प्रभाव कालक्रममा राखिन्छ; काल्पनिक संवाद थपिँदैन।
अनुवाद, उखान-टुक्का र भाषिक प्रयोग (Translation, Idioms and Usage)
अनुवादमा स्रोत-भाषाको भाव र उद्देश्य पहिले बुझिन्छ; शब्दशः रूपान्तरणले भाव बिगार्छ भने भावानुवादले लक्ष्य-भाषाको स्वाभाविक संरचना राख्छ।
नेपालीबाट अंग्रेजीमा अनुवाद गर्दा काल, पक्ष, वचन र लिङ्ग-सर्वनाम लक्ष्य-भाषाको नियमअनुसार मिलाइन्छ।
व्यक्ति र स्थानको नाम यथावत् राखिन्छ वा लक्ष्य-भाषाको लिप्यन्तरण प्रयोग गरिन्छ; अर्थ-अनुवाद गरिँदैन।
उखान पूरा वाक्य वा स्थिर पदावली हो; यसको शब्दशः अर्थ होइन, सामूहिक रूपमा स्थिर भाव प्रयोगमा ल्याइन्छ।
टुक्का क्रियासँग जोडिएर विशेष अर्थ दिने पदावली हो; 'हात हाल्नु' जस्ता टुक्काको अर्थ क्रियाबाटै निस्कन्छ।
उखान र टुक्का दुवैमा शब्दशः अर्थ लिनु दोष हो; सन्दर्भअनुसारको लाक्षणिक अर्थ नै सही अर्थ हो।
औपचारिक लेखनमा संक्षिप्तीकरण, बोलीचालीका अपभ्रंश र अनावश्यक विदेशी शब्दको प्रयोग घटाइन्छ।
अनुवाद गर्दा एउटै वाक्यलाई टुक्र्याएर वा जोडेर लक्ष्य-भाषाको वाक्य-लम्बाइ मिलाइन्छ; अर्थ नहराउने गरी पुनर्संरचना गरिन्छ।
नेपालीमा आदरार्थी सर्वनाम (तपाईं, हजुर) र क्रियारूपको मेल अनुवादमा कायम राखिन्छ; अंग्रेजीमा यो भेद सन्दर्भले देखाइन्छ।