अपठित बोध: शब्दकोशको अर्थ कि सन्दर्भको अर्थ?

यहाँ 'मूल' भन्नाले पानीको स्रोत वा मुहान हो, 'मूल्य' होइन। पहिलो वाक्यमा 'मूलको मुहान' भनिएकाले यो स्पष्ट हुन्छ; 'मूलको वरिपरि चरन' र 'मूल सुक्नु' जस्ता सहपाठले पनि स्रोत अर्थलाई पुष्टि गर्छ। 'घडी' रूपकले समय निर्धारण गर्ने वस्तुलाई जनाउँछ; मूल सुक्यो भने गाउँको दैनिकी, सिँचाइ र कामको समय-तालिका रोकिन्छ भन्ने आशय हो। विद्यार्थीले शब्दकोशको एक अर्थ समातेर वाक्यको सहपाठ छोडेका छन्; 'मूल्य बढ्यो' भन्ने व्याख्या अनुच्छेदको विषयसँगै मेल खाँदैन। शब्दकोशमा धेरै अर्थ हुन्छन्, तर सन्दर्भले एउटा छान्छ।

नमुना उत्तर: 'दाबी पूर्ण रूपमा समर्थित छैन। मूल संरक्षण गरेपछि पानीको धारो बढ्यो - यो सकारात्मक परिणाम हो। तर मूलभन्दा तलका खेतमा पालो मिलाउन नयाँ झगडा सुरु भयो; त्यसैले सबै समस्या समाधान भएको छैन। संरक्षणले एउटा समस्या हटाएर अर्को वितरण-समस्या देखाएको छ।' अंकभार २ भएकाले सकारात्मक पक्ष १ अंक र नयाँ समस्या/सीमा १ अंक। केवल 'पानी बढ्यो, त्यसैले सफल' वा केवल 'झगडा भयो, त्यसैले असफल' लेख्ने विद्यार्थीलाई १ अंक दिनु उपयुक्त हुन्छ; दुवै पक्ष जोड्नेलाई २।

पहिले 'शब्दकोशका सबै अर्थ लेख्ने' होइन, 'वाक्यमा कुन अर्थ फिट हुन्छ' भनेर छान्ने अभ्यास गराउने। विद्यार्थीलाई 'मूल' भएका तीन वाक्य दिएर कुन अर्थमा स्रोत, कुन अर्थमा जरा, कुन अर्थमा मूल्य भन्ने छुट्याउन लगाउने। दोस्रो, सहपाठ (मूलको मुहान, मूल सुक्नु) औंल्याउन सिकाउने। तेस्रो, रूपकलाई शब्दशः नबुझ्ने; 'घडी' ले के काम गर्छ भनेर सोध्ने। अन्तमा विद्यार्थीले आफ्नो उत्तरको प्रमाण अनुच्छेदबाट एक वाक्यमा देखाउने बानी बसाल्ने; यसरी शब्दकोशको पहिलो अर्थमा अड्किने समस्या घट्छ।