Odisha BSE HSC Odia (Third Language) cheat sheet
Odisha BSE HSC Odia (Third Language) · Keep the key ideas within reach.
ଗଦ୍ୟ (Prose)
ପାଠ୍ୟ ଗଦ୍ୟର ପ୍ରମୁଖ ପ୍ରକାର: ଗଳ୍ପ/କାହାଣୀ, ପ୍ରବନ୍ଧ, ଜୀବନୀ, ଆତ୍ମଜୀବନୀ, ସ୍ମୃତିଚିତ୍ର, ଭ୍ରମଣ କାହାଣୀ ଓ ପତ୍ରାବଳୀ।
ଗଳ୍ପର ପାଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ: ଘଟଣା, ଚରିତ୍ର, ପରିବେଶ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଚରମ ସ୍ପର୍ଶ; ଉପସଂହାରରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ସମାଧାନ ହୁଏ।
ପ୍ରବନ୍ଧର ଗଠନ: ଭୂମିକା → ମୂଳ ବିଷୟର ଯୁକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ବିସ୍ତାର → ଉପସଂହାର ବା ସିଦ୍ଧାନ୍ତ।
ଫକୀରମୋହନ ସେନାପତି ଓଡ଼ିଆ ଗଳ୍ପର ଜନକ; 'ଛ ମାଣ ଆଠ ଗୁଣ୍ଠ' (୧୮୯୮) ପ୍ରଥମ ଓଡ଼ିଆ ଉପନ୍ୟାସ ଓ 'ରେବତୀ' ତାଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗଳ୍ପ।
ଜୀବନୀ ତୃତୀୟ ପୁରୁଷରେ ଓ ଆତ୍ମଜୀବନୀ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷରେ ଲେଖାଯାଏ; ଏହି ପୁରୁଷ-ଭେଦ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରକାର ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ।
ଅର୍ଥ ଲେଖିବା ବେଳେ ମୂଳ ବାକ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, କ୍ରିୟା ଓ କାଳ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରଖାଯାଏ; କେବଳ ଶବ୍ଦ ଓ ରଚନା ସରଳ କରାଯାଏ।
ସାରାଂଶ ବା ସଂକ୍ଷେପଣ ମୂଳ ଅନୁଚ୍ଛେଦର ପ୍ରାୟ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଶବ୍ଦରେ ଲେଖାଯାଏ ଏବଂ ନିଜ ମତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ ନାହିଁ।
ଚରିତ୍ର ଚିତ୍ରଣରେ ଚରିତ୍ରର କଥା, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ତାର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ପଦ୍ୟ (Poetry)
କାବ୍ୟର ଅଙ୍ଗ: କବି, ବକ୍ତା, ଶ୍ରୋତା, ବିଷୟବସ୍ତୁ, ରସ, ଅଳଙ୍କାର, ଛନ୍ଦ ଓ ଭାଷା।
ନବରସ: ଶୃଙ୍ଗାର, ହାସ୍ୟ, କରୁଣ, ରୌଦ୍ର, ବୀର, ଭୟାନକ, ବୀଭତ୍ସ, ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଶାନ୍ତ; ରସ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବରୁ ହୁଏ।
ଉପମା ଚିହ୍ନଟ: 'ପରି', 'ପରାଏ', 'ପ୍ରାୟ', 'ସମ', 'ତୁଲ୍ୟ' ଶବ୍ଦ ଥିଲେ ଉପମା; ରୂପକରେ ଏପରି ଶବ୍ଦ ନଥାଏ, ଅଭେଦ ଆରୋପ ହୁଏ।
ଅନୁପ୍ରାସରେ ଏକ ପଦ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣର ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ; ଶ୍ଳେଷରେ ଏକ ଶବ୍ଦର ଏକାଧିକ ଅର୍ଥ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଛନ୍ଦ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଅକ୍ଷର ବୃତ୍ତ (ପ୍ରତି ପାଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା) ଓ ମାତ୍ରା ବୃତ୍ତ (ପ୍ରତି ପାଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାତ୍ରା)।
ଚଉପଦୀରେ ଚାରି ପାଦ ଥାଏ; ଗୀତଧର୍ମୀ ରଚନାରେ ପ୍ରତି ପଦ ପରେ ପୁନରାବୃତ୍ତ ହେଉଥିବା ଧାଡ଼ିକୁ ଧ୍ରୁବପଦ କୁହାଯାଏ।
କବି ଉପାଧି: ଉପେନ୍ଦ୍ର ଭଞ୍ଜ-କବିସମ୍ରାଟ, ରାଧାନାଥ ରାୟ-କବିବର, ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର-ସ୍ୱଭାବ କବି, ଗୋପବନ୍ଧୁ ଦାସ-ଜାତୀୟ କବି।
ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସ (ଅତିବଡ଼ି) ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ରଚୟିତା; ପଞ୍ଚସଖାରେ ବଳରାମ, ଯଶୋବନ୍ତ, ଅଚ୍ୟୁତାନନ୍ଦ ଓ ଅନନ୍ତ ଦାସ ସାମିଲ ଅଛନ୍ତି।
ବ୍ୟାକରଣ (Grammar)
ବର୍ଣ୍ଣମାଳା: ୧୧ ସ୍ୱରବର୍ଣ୍ଣ (ଅ, ଆ, ଇ, ଈ, ଉ, ଊ, ଋ, ଏ, ଐ, ଓ, ଔ) ଓ ୩୫ ବ୍ୟଞ୍ଜନବର୍ଣ୍ଣ; ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର ଏଥିରେ ଗଣାଯାଏ ନାହିଁ।
ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ: ଦ୍ୱିତୀୟା 'କୁ', ତୃତୀୟା 'ରେ/ଦ୍ୱାରା', ଚତୁର୍ଥୀ 'ପାଇଁ', ପଞ୍ଚମୀ 'ରୁ/ଠାରୁ', ଷଷ୍ଠୀ 'ର', ସପ୍ତମୀ 'ରେ/ଠାରେ', ସମ୍ବୋଧନ 'ହେ'।
କାରକ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପ୍ରଶ୍ନ: କିଏ? (କର୍ତ୍ତା), କାହାକୁ? (କର୍ମ), କେଉଁ ଉପାୟରେ? (କରଣ), କାହାପାଇଁ? (ସମ୍ପ୍ରଦାନ), କେଉଁଠାରୁ? (ଅପାଦାନ), କେଉଁଠାରେ? (ଅଧିକରଣ)।
ସନ୍ଧି ତିନି ପ୍ରକାର: ସ୍ୱରସନ୍ଧି, ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧି ଓ ବିସର୍ଗସନ୍ଧି।
ସମାସ ଛଅ ପ୍ରକାର: ତତ୍ପୁରୁଷ, କର୍ମଧାରୟ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଦ୍ୱିଗୁ, ବହୁବ୍ରୀହି ଓ ଅବ୍ୟୟୀଭାବ।
ପଦ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର: ବିଶେଷ୍ୟ, ବିଶେଷଣ, ସର୍ବନାମ, କ୍ରିୟା ଓ ଅବ୍ୟୟ।
କାଳ ତିନି: ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ; ଅତୀତର ଭେଦ- ସାଧାରଣ, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅତୀତ।
ବାକ୍ୟ ପ୍ରକାର: ନିଶ୍ଚୟାତ୍ମକ, ନିଷେଧାତ୍ମକ, ପ୍ରଶ୍ନବାଚକ, ଆଜ୍ଞାବାଚକ ଓ ବିସ୍ମୟବାଚକ।
ଲିଙ୍ଗ ତିନି (ପୁଲିଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ, ନପୁଂସକ) ଓ ବଚନ ଦୁଇ (ଏକବଚନ, ବହୁବଚନ)।
ରଚନା ଓ ଲେଖନ କୌଶଳ (Composition)
ପତ୍ରର ଅଙ୍ଗ: ସ୍ଥାନ ଓ ତାରିଖ, ସମ୍ବୋଧନ, ବିଷୟ (ଔପଚାରିକରେ ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ), ମୂଳ ବକ୍ତବ୍ୟ, ବିଦାୟକ ଅଭିବାଦନ ଓ ଦସ୍ତଖତ।
ଔପଚାରିକ ପତ୍ର ଅଧିକାରୀ ବା ଅନୁଷ୍ଠାନକୁ ଓ ଅନୌପଚାରିକ ପତ୍ର ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଲେଖାଯାଏ; ଦ୍ୱିତୀୟରେ ଠିକଣା ଓ ବିଷୟ ଐଚ୍ଛିକ।
ଭାବାନୁବାଦ ଅର୍ଥ ଓ ଭାବ ରକ୍ଷା କରେ; ଶବ୍ଦାନୁବାଦ ମୂଳ ଶବ୍ଦ ଓ ଶବ୍ଦକ୍ରମର ନିକଟତର ରହେ।
ଅନୁବାଦରେ ମୂଳ ପାଠ୍ୟର କାଳ, ପୁରୁଷ ଓ ଶୈଳୀ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ; ଶବ୍ଦାନୁବାଦ ଅପେକ୍ଷା ଭାବାନୁବାଦ ସାଧାରଣତଃ ଅଧିକ ଗ୍ରହଣୀୟ।
ପ୍ରବନ୍ଧ ଗଠନ: ଭୂମିକା (୧ ଅନୁଚ୍ଛେଦ) + ମୂଳ ବିଷୟ (୨-୩ ଅନୁଚ୍ଛେଦ) + ଉପସଂହାର (୧ ଅନୁଚ୍ଛେଦ)।
ରିପୋର୍ଟରେ ଶିରୋନାମା, ସ୍ଥାନ-ତାରିଖ, ଘଟଣାର ସାରାଂଶ, ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ ଓ ଉପସଂହାର ଏହି କ୍ରମରେ ରହେ।
ସାରାଂଶ ଲେଖନରେ ମୂଳର ପ୍ରାୟ ଏକ-ତୃତୀୟାଂଶ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ ତଥା ମୂଳ କ୍ରମ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ।
ଅନୁଚ୍ଛେଦରେ ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ଭାବ ରଖାଯାଏ; 'ତେଣୁ', 'ଅତଏବ', 'ମାତ୍ର' ଭଳି ସଂଯୋଜକ ଶବ୍ଦ ଧାରାକୁ ଯୋଡ଼େ।
ଭାଷଣର ଗଠନ: ସମ୍ବୋଧନ, ବିଷୟ ପରିଚୟ, ମୁଖ୍ୟ ଯୁକ୍ତି ଓ ସମାପନ ଆହ୍ୱାନ।