Odisha BSE HSC Odia (Third Language) key terms

ସାଧାରଣ କଥାବାର୍ତ୍ତାର ଢଙ୍ଗରେ ଲେଖା ଯାଉଥିବା ରଚନା, ଯେଉଁଥିରେ ଛନ୍ଦ ବା ମାତ୍ରାର ବାଧ୍ୟତା ନଥାଏ ଏବଂ ବାକ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ଗଢ଼ା ହୋଇଥାଏ; ଗଳ୍ପ, ପ୍ରବନ୍ଧ, ଜୀବନୀ ଆଦି ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ଆସନ୍ତି।

ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଷୟ ଉପରେ ଧାରାବାହିକ ଭାବରେ ଲେଖା ହୋଇଥିବା ରଚନା, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ପରିଚୟ, ମଧ୍ୟ ଭାଗରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା ଓ ଶେଷରେ ଉପସଂହାର ରହିଥାଏ। ଏହା ପରୀକ୍ଷାରେ ଦୀର୍ଘ ଉତ୍ତର ଭାବରେ ଲେଖାଯାଏ।

କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଜନ୍ମ, ପରିବାର, ଶିକ୍ଷା, କର୍ମଜୀବନ ଓ ଉପଲବ୍ଧିକୁ ତୃତୀୟ ପୁରୁଷରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ରଚନା; ଏଥିରେ ଲେଖକ ନିଜେ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ଚରିତ୍ର ନଥାଆନ୍ତି। ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଏହାର ଉଦାହରଣ ମିଳେ।

ଲେଖକ ନିଜେ କରିଥିବା ଯାତ୍ରାର ଅନୁଭୂତି, ଦେଖିଥିବା ସ୍ଥାନ, ଲୋକ ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରୁଥିବା ଗଦ୍ୟ ରଚନା; ଏଥିରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତି ଓ ବର୍ଣ୍ଣନାର ସ୍ୱାଦ ପ୍ରଧାନ। ଏହା ପରୀକ୍ଷାରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଉତ୍ତର ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।

ଗଳ୍ପ ବା ପାଠରେ ଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଗୁଣ, ଆଚରଣ, କଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ସମଷ୍ଟି; ଚରିତ୍ର ବିଶ୍ଳେଷଣରେ ତାଙ୍କ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଗୁଣ ଉଦାହରଣ ସହ ଦର୍ଶାଯାଏ।

ଗୋଟିଏ ପାଠ ବା ଅନୁଚ୍ଛେଦର ମୁଖ୍ୟ ଭାବକୁ ନିଜ ଭାଷାରେ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖିବା; ଏଥିରେ ଅତିରିକ୍ତ ବିବରଣୀ ବାଦ ଦିଆଯାଏ ଓ କେବଳ ଆବଶ୍ୟକୀୟ ଅଂଶ ରହେ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଏହା ପ୍ରାୟତଃ ପଚରାଯାଏ।

ଗୋଟିଏ ମୁଖ୍ୟ ଭାବକୁ ଘେରି ରହିଥିବା କେତେକ ବାକ୍ୟର ସମୂହ, ଯେଉଁଥିରେ ପ୍ରଥମ ବାକ୍ୟ ଭାବର ପରିଚୟ ଦିଏ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ବାକ୍ୟମାନ ତାହାକୁ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଲେଖାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଏକ ନୂଆ ଧାଡ଼ିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।

ଛନ୍ଦ ଓ ମାତ୍ରାର ନିୟମ ମାନି ଲେଖା ହୋଇଥିବା ରଚନା, ଯେଉଁଥିରେ ଭାବ ଓ ଭାଷାର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଧାନ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦ୍ୟରେ ପଙ୍କ୍ତି ବା ଚରଣ ଥାଏ ଏବଂ ପ୍ରାୟତଃ ଶେଷରେ ପ୍ରାସ ମିଳେ।

ପଦ୍ୟ ଲେଖିବା ସମୟରେ ପାଳନ କରାଯାଉଥିବା ମାତ୍ରା, ଅକ୍ଷର ସଂଖ୍ୟା ଓ ଯତିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ଏକ ନାମ ଓ ନିଜସ୍ୱ ଗଠନ ରହିଥାଏ। ଓଡ଼ିଆରେ ରଘୁବଂଶ, ମାଳିନୀ ଆଦି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ପାଇଁ ଲାଗୁଥିବା ସମୟର ମାପ; ହ୍ରସ୍ୱ ଅକ୍ଷରକୁ ଏକ ମାତ୍ରା ଓ ଦୀର୍ଘ ଅକ୍ଷରକୁ ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଗଣନା କରାଯାଏ। ଛନ୍ଦ ଗଣନାରେ ଏହା ମୂଳଦୁଆ ପରି।

ପଦ୍ୟର ଗୋଟିଏ ଧାଡ଼ି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚରଣ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ମାତ୍ରା ସଂଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ରହେ ଏବଂ ଚାରି ଚରଣ ମିଶି ଏକ ପଦ ବା ସ୍ତବକ ଗଠିତ ହୁଏ। ପ୍ରଥମ ଚରଣରୁ ଶେଷ ଚରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭାବ ଲୟ ବଜାୟ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ପଦ୍ୟ ଆବୃତ୍ତି କରିବା ସମୟରେ ଚରଣ ମଧ୍ୟରେ ନିଆଯାଉଥିବା କ୍ଷୁଦ୍ର ବିରାମ ବା ଅଟକ; ଏହା ଛନ୍ଦର ଗଠନ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ପଡ଼େ। ଭୁଲ ସ୍ଥାନରେ ଯତି ପଡ଼ିଲେ ଛନ୍ଦ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ପଦ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ ନାହିଁ।

ଦୁଇଟି ଅସମାନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସାମଞ୍ଜସ୍ୟକୁ ପରି, ପରାଏ, ଭଳି ଆଦି ଶବ୍ଦ ସାହାଯ୍ୟରେ ଦେଖାଇବା ଅଳଙ୍କାର; ଯଥା- ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ମୁଖ। ଏଥିରେ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ଦୁଇଟି ପୃଥକ ବସ୍ତୁ ରହନ୍ତି ଏବଂ ତୁଳନା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଜଣାପଡ଼େ।

ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନକୁ ଏକାକାର କରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅଳଙ୍କାର, ଯେଉଁଥିରେ ପରି ବା ଭଳି ଶବ୍ଦ ରହେ ନାହିଁ; ଯଥା- ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ। ଏହା ଉପମାରୁ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାରଣ ଦୁଇ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପୃଥକତା ରହେ ନାହିଁ।

ଗୋଟିଏ ଚରଣ ବା ଧାଡ଼ିରେ ଏକା ବ୍ୟଞ୍ଜନ ବର୍ଣ୍ଣ ବାରମ୍ବାର ଆସିବା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ଶବ୍ଦ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବା ଧ୍ୱନି ଅଳଙ୍କାର। ଏହା ପାଠକର କାନରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଲଯ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଏବଂ ପଦ୍ୟକୁ ଗାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଦୁଇଟି ପାଖାପାଖି ଶବ୍ଦ ବା ଧ୍ୱନି ମିଶିବା ସମୟରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟୁଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନ; ଯଥା- ହିମ + ଅଳୁ = ହିମାଳୟ। ସନ୍ଧି ଜାଣିଲେ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ରୂପ ଚିହ୍ନିବା ସହଜ ହୁଏ।

ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ପଦ ମିଶି ଏକ ନୂଆ ପଦ ଗଠନ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଯେଉଁଥିରେ ମଝିରେ ଥିବା ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଲୋପ ପାଇଯାଏ; ଯଥା- ରାଜପୁତ୍ର = ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର।

ବାକ୍ୟରେ ଥିବା ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମର ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସହ ସମ୍ପର୍କ ଦର୍ଶାଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟୟ; ଓଡ଼ିଆରେ ରେ, କୁ, ର, ଦ୍ୱାରା ଆଦି ବିଭକ୍ତି ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ବାକ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ସହ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରୁଥିବା ବିଶେଷ୍ୟ ପଦ; କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, କରଣ, ସମ୍ପ୍ରଦାନ, ଅପାଦାନ ଓ ଅଧିକରଣ ଏହାର ଛଅ ପ୍ରକାର। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକାରର ନିଜସ୍ୱ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଚିହ୍ନ ଥାଏ।

ବାକ୍ୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବା ଘଟଣାକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ପଦ; ଏହା କାଳ, ପୁରୁଷ ଓ ବଚନ ଅନୁସାରେ ରୂପ ବଦଳାଏ, ଯଥା- ସେ ପଢ଼େ, ସେମାନେ ପଢ଼ନ୍ତି। କ୍ରିୟା ବିନା ବାକ୍ୟ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହେ।

କ୍ରିୟାର ଯେଉଁ ରୂପରୁ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ହେଲା ଜଣାପଡ଼େ; ଓଡ଼ିଆରେ ବର୍ତ୍ତମାନ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ- ଏହିପରି ମୁଖ୍ୟତଃ ତିନି ପ୍ରକାର କାଳ ଅଛି। ପ୍ରତ୍ୟେକ କାଳର ପୁନଶ୍ଚ ଅନେକ ଉପଭେଦ ରହିଛି।

ବିଶେଷ୍ୟ ଓ ସର୍ବନାମ ପୁରୁଷ ବା ସ୍ତ୍ରୀ ଜାତିକୁ ବୁଝାଉଛି କି ନାହିଁ ତାହା ଦର୍ଶାଉଥିବା ବ୍ୟାକରଣ ଗୁଣ; ଓଡ଼ିଆରେ ପୁଲିଙ୍ଗ, ସ୍ତ୍ରୀଲିଙ୍ଗ ଓ ଅବ୍ୟୟଲିଙ୍ଗ ଭେଦ ଅଛି।

ବିଶେଷ୍ୟ ବା ସର୍ବନାମରୁ ଗୋଟିଏ ବା ଏକାଧିକ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ବସ୍ତୁ ବୁଝାଯାଉଛି ତାହା ଜଣାଉଥିବା ବ୍ୟାକରଣ ଗୁଣ; ଏକବଚନ ଓ ବହୁବଚନ ଏହାର ଦୁଇ ଭେଦ।

ଧାତୁ ବା ଶବ୍ଦ ଆଗରେ ଲାଗି ତାର ଅର୍ଥକୁ ବଦଳାଇ ଦେଉଥିବା ଅବ୍ୟୟ ପଦ; ଯଥା- ପ୍ର, ଉପ, ଅନୁ, ନି ଆଦି ଲାଗିଲେ ନୂଆ ଅର୍ଥ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଏକା ଅର୍ଥ ବା ପାଖାପାଖି ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଦୁଇ ବା ଅଧିକ ଶବ୍ଦ; ଯଥା- ଜଳ ଓ ପାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ରବି। ପ୍ରବନ୍ଧ ଲେଖିବାରେ ଏହା ଭାଷାକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରେ।

ପରସ୍ପରର ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ବୁଝାଉଥିବା ଶବ୍ଦ ଯୋଡ଼ି; ଯଥା- ଦିନ ଓ ରାତି, ଉଚ୍ଚ ଓ ନୀଚ୍ଚ, ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ। ଏହା ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଶବ୍ଦକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବରେ ଲେଖିବାର ନିୟମ; ଯୁକ୍ତାକ୍ଷର, ଦୀର୍ଘ ଓ ହ୍ରସ୍ୱ ଚିହ୍ନ ଓ ଫଳାର ପ୍ରୟୋଗ ଠିକ୍ ଭାବରେ ନ ହେଲେ ଅର୍ଥ ବଦଳିଯାଏ। ପରୀକ୍ଷାରେ ଭୁଲ ବନାନ ପାଇଁ ମାର୍କ କଟେ।

ଗୋଟିଏ ଭାଷାରେ ଲେଖା ବା କଥିତ ବିଷୟକୁ ତା ଅର୍ଥ ଓ ଭାବ ଅକ୍ଷୁର୍ଣ୍ଣ ରଖି ଅନ୍ୟ ଭାଷାରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ପ୍ରକ୍ରିୟା; ଶବ୍ଦିକ ଅନୁବାଦ ଅପେକ୍ଷା ଭାବାନୁବାଦ ଅଧିକ ଉପଯୁକ୍ତ।

ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ଲିଖିତ ଭାବରେ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବାର ମାଧ୍ୟମ; ଏଥିରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାନର ଠିକଣା, ତାରିଖ, ସମ୍ବୋଧନ, ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟ ଓ ଶେଷରେ ଦସ୍ତଖତ ରହେ। ପରୀକ୍ଷାରେ ପତ୍ର ଲେଖିବା ସମୟରେ ଏହି କ୍ରମ ରକ୍ଷା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ।

କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁମତି, ଛୁଟି ବା ସୁବିଧା ମାଗି ଅଧିକାରୀଙ୍କୁ ଲେଖାଯାଉଥିବା ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ପତ୍ର; ଏଥିରେ କାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଓ ସଂକ୍ଷେପରେ ଲେଖାଯାଏ। ପତ୍ରର ଶେଷରେ ପ୍ରାର୍ଥୀଙ୍କ ନାମ, ଶ୍ରେଣୀ ଓ ଦସ୍ତଖତ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ।

ପ୍ରବନ୍ଧ ବା ଭାଷଣର ଶେଷ ଅଂଶ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟକୁ ପୁନର୍ବାର ସଂକ୍ଷେପରେ ଗୁଡ଼ାଇ ଦିଆଯାଏ ଓ ଲେଖକର ମତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏଥିରେ ନୂଆ ତଥ୍ୟ ନଥିବା ଉଚିତ; କେବଳ ପୂର୍ବରୁ ଲେଖା ଯାଇଥିବା କଥାର ସାରାଂଶ ରହେ।