BSEB Matric Maithili (MIL) study materials
BSEB Matric Maithili (MIL) study resources

BSEB Matric Maithili (MIL) common mistakes

BSEB Matric Maithili (MIL) · Understand the traps and how to avoid them.

Mistake 1

गद्य पाठक प्रश्नक उत्तरमे पूरा कथा संक्षेपमे लिखि देना - जेना 'लेखकक दृष्टिकोण' वा 'चरित्र-चित्रण' पुछल गेल होइक, मुदा उत्तरमे घटना-क्रम आबि जाइत छै आ माँगल बिंदु एक पंक्तिमे नहि आबैत छै।

पाठ याद छै, मुदा प्रश्नक क्रियापद ('स्पष्ट करू', 'व्याख्या करू', 'दृष्टिकोण बताऊ') पढ़ि नहि रहल जाइत; छात्र सोचैत छथि जे बेसी लिखनेँ सँ बेसी अंक भेटतै।

What to do instead

उत्तरकेँ तीन भागमे बाँटू: (क) माँगल बिंदु एक वाक्यमे, (ख) पाठसँ दू-तीन प्रमाण वा उद्धरण, (ग) निष्कर्ष। उत्तरकेँ प्रश्नक क्रियापद सँ शुरू करू आ हर अनुच्छेद एकहि बिंदु पर सीमित रखू।

Mistake 2

अलंकार-प्रश्नमे पंक्ति दोहरा कऽ 'अनुप्रास अछि' लिखि देना, जखन ओही शब्द दू भिन्न अर्थमे आबि रहल अछि (यमक) वा 'जनु/सा/नाई/परहिं' सँ तुलना कैल गेल अछि (उपमा); अलंकारक नाम आ पहचानक कारण अलग-अलग नहि लिखल जाइत।

अलंकार केर परिभाषा रटल जाइत अछि, मुदा पंक्तिमे लक्षण टोलबाक अभ्यास नहि होइत; ध्वनि-दोहराव आ शब्द-दोहराव के भेद स्पष्ट नहि।

What to do instead

तीन-चरणीय जाँच अपनाऊ: (1) ध्वनि दोहराइत अछि? → अनुप्रास; (2) एकहि शब्द, भिन्न अर्थ? → यमक; (3) वाचक शब्द सँ तुलना? → उपमा; (4) मानवीकरण? → रूपक/मानवीकरण। हर अलंकारक दू-दू उदाहरण अपन नोटबुकमे लिखू आ हरेकक लेल 'कारण' एक पंक्तिमे लिखू।

Mistake 3

रस पहचानऽमे 'शृंगार' आ 'भक्ति' के भ्रम करब, आ अंतिम उत्तरमे रसक नाम नहि लिखि केवल भावार्थ वा अनुवाद लिखि देना।

रसक संरचना (स्थायी भाव + विभाव + अनुभाव + संचारी) के समझ नहि बनल अछि; पाठ भाव-प्रधान अछि कि शब्द-प्रधान, ई फरक नहि बुझाइत।

What to do instead

चारि स्तम्भमे उत्तर लिखू: स्थायी भाव → रसक नाम → विभाव/अनुभाव → उद्धरण। दस रसक तालिका बनाऊ (शृंगार–रति, हास्य–हास, करुण–शोक, वीर–उत्साह, भयानक–भय, वीभत्स–जुगुप्सा, अद्भुत–विस्मय, शांत–निर्वेद, भक्ति–देव-विषयक रति) आ हर रसक लेल पाठसँ एक उदाहरण जोड़ू।

Mistake 4

संधि-विच्छेदमे शब्दक टुकड़ा गलत कऽ देना (जेना 'सूर्योदय' के 'सूर्य + ओदय' लिखब) आ संधिक नाम नहि लिखब; अथवा विच्छेद देल गेल अछि मुदा संधि-प्रकार (दीर्घ, गुण, वृद्धि, यण, अयादि) के ठिक-ठिक नाम नहि आबैत।

स्वर-मेलक नियमक बदला उदाहरण कंठस्थ कैल जाइत अछि; विच्छेदकेँ वापस जोड़ि केँ जाँच करबाक आदत नहि छै।

What to do instead

स्वर-तालिका बनाऊ: अ/आ + अ/आ = आ (दीर्घ), अ/आ + इ/ई = ए (गुण), अ/आ + उ/ऊ = ओ (गुण), अ/आ + ए/ऐ = ऐ (वृद्धि), इ/ई + अन्य स्वर = य् (यण), ए/ओ + अ = अय्/अव् (अयादि)। हर विच्छेद के बादा दुनू पद जोड़ि केँ मूल शब्द मिलाऊ; प्रतिदिन 10 शब्द तीनू प्रकारसँ लिखू।

Mistake 5

'को' चिह्न देखि तुरन्ते कर्म कहि देना, जखन ओ सम्प्रदान होइत अछि (जेना 'गुरुजी केँ दान देलक'), वा केवल विभक्ति-संख्या लिखि केँ कारकक नाम छोड़ि देना।

कारक-चिह्न आ विभक्ति केर फरक स्पष्ट नहि अछि; क्रिया सँ प्रश्न पुछबाक अभ्यास नहि होइत, वाक्यक क्रिया पहिने चिन्हल नहि जाइत।

What to do instead

क्रिया-केंद्रित विधि अपनाऊ: पहिने क्रिया चिन्हू, फेर प्रश्न पुछू - 'किएँ?' → कर्ता, 'केँ?' → कर्म, देना-सम्बन्धी क्रियाक संग 'केँ' → सम्प्रदान, 'सँ' → करण वा अपादान, 'मे/पर' → अधिकरण, 'ककर/ककरा' → सम्बन्ध। 15 वाक्य लिखि केँ ई तालिका भरू आ हर वाक्यमे चिह्नकेँ रेखांकित करू।

Mistake 6

वाच्य-परिवर्तनमे कर्ता हटाबैत समय क्रिया केर लिंग-वचन नहि मिलाबैत, आ कर्म-वाच्य आ भाव-वाच्य के भेद नहि रखैत; मूल वाक्यक काल चाहे नहि चाहे बदलि दैत छथि।

मूल वाक्यक ढाँचा (कर्ता + कर्म + क्रिया) तोड़ि केँ नहि देखल जाइत; मैथिली क्रिया-रूपक अभ्यास कम अछि, तें रूप चाहैत अनुसार नहि बदलैत।

What to do instead

तीन चरणमे लिखू: कर्ता → 'द्वारा/सँ', कर्म → कर्ता-स्थान, क्रिया → कर्म अनुसार रूप (गेल/गेली/गेलाह) आ काल यथावत। एकहि दस वाक्य तीनू वाच्यमे (कर्तृ, कर्म, भाव) लिखू आ हरेक बेर मूल कालक तुलना करू।

Mistake 7

निबंधमे रटल विषय (जेना 'मिथिलाक लोकगीत') लिखि देना, चाहे प्रश्नपत्रमे 'पर्यावरण प्रदूषण' पुछल गेल होइक; भूमिका, उपशीर्षक आ उपसंहार नहि रखब, आ शब्द-सीमा के ध्यान नहि।

परीक्षा-समयक दबाव आ 'तैयार निबंध सँ काम चलि जेतै' के आदत; विषय-विश्लेषण आ रूपरेखा बनाबाक अभ्यास नहि।

What to do instead

पहिने दू मिनट योजना: विषय → 3-4 उपशीर्षक → 2 उदाहरण/आँकड़ा → निष्कर्ष। पाँच असम्बद्ध विषय लिखि केँ एकहि ढाँचामे (भूमिका 3-4 पंक्ति, मुख्य भाग 3 अनुच्छेद, उपसंहार 3-4 पंक्ति) अभ्यास करू आ घड़ी देखि केँ लिखू।

Mistake 8

औपचारिक पत्रमे प्रेषकक पता, दिनांक, 'सेवा में', विषय, सम्बोधन आ हस्ताक्षरमे सँ कोनो अंग छोड़ि देना; अथवा अनौपचारिक पत्रकेँ औपचारिक शैलीमे लिखब आ 'विषय' लिखब।

पत्रक अंगक क्रम कंठस्थ नहि; नमूना पत्र केवल पढ़ल जाइत अछि, अपन हाथसँ पूरा पत्र लिखि केँ अभ्यास नहि होइत।

What to do instead

एकटा 'ढाँचा-कार्ड' बनाऊ आ छह तरहक पत्र लिखू: प्रधानाध्यापककेँ छुट्टी, पुस्तक मँगाबै, अभिभावककेँ, मित्रकेँ, संपादककेँ, आवेदन। हर पत्र 15 मिनटमे लिखू आ अंग-जाँच के लेल अपन ही चेकलिस्ट (पता, दिनांक, सम्बोधन, विषय, विषय-वस्तु, हस्ताक्षर) प्रयोग करू।

Mistake 9

अपठित गद्यांशमे उत्तर पूरा वाक्य जसक तस उतारि देना, 'उपयुक्त शीर्षक' मे पहिल वाक्य लिखि देना, आ नया शब्दक अर्थ पुछला पर स्थान खाली छोड़ि देना।

गद्यांश केवल एक बेर पढ़ल जाइत अछि आ प्रश्न पढ़बाक पहिने; संदर्भसँ अर्थ अनुमान करबाक अभ्यास नहि, तें अपरिचित शब्द डराबैत अछि।

What to do instead

दू बेर पढ़ू - पहिल बेर सामान्य अर्थ, दोसर बेर प्रश्न देखि केँ सम्बन्धित पंक्ति रेखांकित। शीर्षक 2-4 शब्दमे रखू, अर्थ संदर्भ सँ लिखू, उत्तर अपन शब्दमे एक-दू वाक्यमे। रोज एक गद्यांश 8 मिनटमे हल करू।

Mistake 10

रचनाकारक परिचयमे केवल 'महान कवि छलाह' लिखि छोड़ि देना - काल (आदिकाल/मध्यकाल/आधुनिक), जन्म-मृत्यु, रचना-सूची, विधा आ भाषा-शैली मे सँ किछु नहि; अथवा दू कविक रचना आपसमे मिलाइ देना।

पाठक भूमिका-टिप्पणी छोड़ि केवल कविता रटल जाइत; नाम, तिथि आ रचना केर अलग-अलग पुनरावृत्ति नहि होइत।

What to do instead

हर लेखकक एक-पन्ना कार्ड बनाऊ: नाम, जन्म/मृत्यु, काल-विभाजन, 2-3 प्रमुख रचना, विधा, भाषा-शैली, योगदान आ एक प्रसिद्ध पंक्ति। सप्ताहमे एक बेर कार्ड बंद कऽ केँ स्वयं क्विज़ लिखू।