व्याकरण: संधि, समास, कारक आ काल
व्याकरण: संधि, समास, कारक आ काल
ई खंड भाषाक संरचना जाँचैत अछि। प्रश्न प्रायः संधि-विच्छेद, समास-विग्रह, कारक-चिह्न, काल, वाच्य, शब्द-भेद आ मुहावराक अर्थ पर आबैत अछि। नियमक उदाहरणसँ सिद्ध करू।
मुख्य नियम
- संधि: दू वर्णक मेल। दीर्घ: विद्या + आलय = विद्यालय (आ+आ=आ); व्यंजन: सत् + जन = सज्जन; गुण: देव + इंद्र = देवेंद्र।
- समास: तत्पुरुषमे उत्तर पद प्रधान (राजपुत = राजाक पुत); कर्मधारयमे विशेषण-विशेष्य (नीलकमल); द्वंद्वमे दूनू प्रधान (माता-पिता); बहुव्रीहिमे तेसर अर्थ (चतुर्भुज = चारि हाथ भेल); अव्ययीभावमे पहिल पद अव्यय (प्रतिदिन)।
- कारक: कर्ता, कर्म, करण, संप्रदान, अपादान, अधिकरण, संबंध, संबोधन। चिह्नसँ भेद करू; वाक्यमे क्रियासँ प्रश्न पुछू।
- काल: वर्तमान, भूत, भविष्य; पूर्ण/अपूर्ण क्रिया-रूप देखू।
- वाच्य: कर्तृवाच्यमे कर्ता प्रधान; कर्मवाच्यमे कर्म; भाववाच्यमे अकर्मक क्रिया।
- मुहावरा: अर्थ शब्दशः नहि; वाक्यमे प्रयोग देखाऊ।
उदाहरण
“सत् + जन” के संधि कीजिए। उत्तर: सज्जन। कारण: त् + ज् मे व्यंजन संधि; त् कऽ ज् मे परिवर्तन आ ज् कऽ द्वित्व। एहि तरह पहिने विच्छेद, फेर नियम, फेर परिणाम लिखू।
अंक कटेवाला जाल
संधि आ समासके मिलाब; समासक नाम नहि लिखब; कारक चिह्नक जगहा विभक्ति लिखब; मुहावराक अर्थसँ वाक्य नहि बनाब; कालक अपूर्ण-पूर्ण भेद नहि करब।