ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਚਾਰਟ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ: ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ
ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਫ਼ਸਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਰੇਖਾ ਦਾ ਚਾਰਟ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਡਰਾਫ਼ਟ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਾਈਨਲ ਫਾਈਲ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚਾਰਟ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਹਿਮਾਨ ਆਉਣਗੇ। ਡਰਾਫ਼ਟ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨੂੰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਵਜੋਂ ਤਾਰੀਖ਼ 1920 ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ 1766 ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ 1947 ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਮ ਵੰਡ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਪਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੰਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਸੋਧੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਵੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੋਵੇ।
1. ਡਰਾਫ਼ਟ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਜਾਂਚੋ। ਕਿਹੜੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਹਨ, ਕਿਹੜੀ ਬਚ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ?
Read the worked answer
ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 12ਵੀਂ-13ਵੀਂ ਸਦੀ (ਲਗਭਗ 1173-1266) ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ 17ਵੀਂ-18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰਟ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਭਰਮਾਉਂਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੁੰਦਰੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ ਅਤੇ 1898 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ; 1920 ਲਿਖਣਾ ਨਾਵਲ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਬਿੰਦੂ ਵਜੋਂ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹੀਰ ਦਾ 1766 ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਿੰਟਰ ਵੱਲ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਲਗਭਗ 1766' ਲਿਖਣਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਦੇ ਪਾਠ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੇ ਹਨ।
ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ: ਚਾਰਟ ਦਾ ਮਕਸਣ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਤਾਰੀਖ਼ ਪੂਰੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਹਿਸਯੋਗ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸਾਲ ਦੇ ਨਾਲ 'ਲਗਭਗ' ਜਾਂ 'ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ' ਲਿਖਣਾ ਵਧੇਰੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਹੈ।
2. ਕਾਲ-ਵੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਕੀਮ ਸੁਝਾਓ ਜੋ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਢੁਕਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇਵੇ।
Read the worked answer
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰੋ ਕਿ ਕਾਲ-ਵੰਡ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕੀ ਹੈ। ਜੇ ਆਧਾਰ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਆਧਾਰ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ ਮਿਲਾਉਣਾ ਹੀ ਬਹਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ।
ਸੁਝਾਈ ਸਕੀਮ:
- ਆਦਿ ਕਾਲ / ਸੂਫ਼ੀ-ਭਗਤੀ ਕਾਲ (ਲਗਭਗ 12ਵੀਂ-17ਵੀਂ ਸਦੀ): ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ, ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਥੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
- ਸਿੱਖ ਕਾਲ ਅਤੇ ਪੂਰਵ-ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ (16ਵੀਂ-19ਵੀਂ ਸਦੀ): ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਵਾਰਾਂ, ਕਿੱਸੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਦ ਦੇ ਬੀਜ ਰੂਪ।
- ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ (19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ): ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ਨਵੀਂ ਕਵਿਤਾ; ਇਸੇ ਅੰਦਰ 'ਵੰਡ ਦਾ ਸਾਹਿਤ (1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ)' ਉਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਬਣੇ।
ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ 1947 ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਮ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਿਕ ਉਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਜੋਂ ਦਿਖਾਓ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿੱਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਵੰਡ-ਸਾਹਿਤ ਦੋਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
3. ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ 'ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ' ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰੋ।
Read the worked answer
ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਰਚਨਾ ਕਿਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ: ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ-ਪੱਛਮੀ ਹਿੰਦਵੀ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਉਪਲਬਧ ਨਮੂਨਾ-ਸਮੱਗਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਦਿ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਧੁਰੇ ਉੱਤੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵੀ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਖੰਡਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
ਚਾਰਟ ਲਈ ਸੁਝਾਅ: ਇੱਕ ਹੀ ਐਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦਿਓ, ਜਿਵੇਂ 'ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸੂਫ਼ੀ ਰਚਨਾ; ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ'। ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਨਾਟਕ ਨਾ ਬਣਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਵਰਗੀਕਰਨ-ਧੁਰੇ ਹਨ।