BSEH Secondary Punjabi key terms

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਦੌਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਾਥ ਜੋਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਥ ਪੰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ, ਜੋਗ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਬਿੰਬ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਹਿਤਕ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਦੌਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਦੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।

ਕਬੀਰ, ਨਾਮਦੇਵ, ਰਵਿਦਾਸ ਆਦਿ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੀਰ-ਰਾਂਝਾ ਜਾਂ ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਰੂਹ ਦੀ ਤੜਫ਼ ਮੁੱਖ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ ਦਾ ਲੰਬਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।

ਯੁੱਧ ਜਾਂ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢਾਡੀ ਲਹਿਜਾ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਨਿਯਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਗਤੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ, ਤੁਕਾਂਤ ਅਤੇ ਲੈਅ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨੀ ਦਾ ਮੇਲ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲੈਅ ਜਾਂ ਗਤੀ, ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਮ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਛੰਦ ਦੀ ਜਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੰਗੀਤਕ ਧੁਨੀ-ਢਾਂਚਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਗ ਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਕਾਈ, ਜੋ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਅਨਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਰੱਬ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਭਾਵ। ਇਹ ਭਗਤੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ, ਆਦਤਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੱਤਰਣ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਦ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦੀ ਕਲਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਝਲਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਗੱਦ ਰਚਨਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘੱਟ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਵੱਧ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਤਰ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਦ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰੂਪ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਗੱਦ ਰਚਨਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਤਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ, ਕਾਰਨਾਂ ਅਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ। ਇਹ ਲੇਖ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋੜੀਂਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਲਿਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀਪੂਰਨ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਜਾਂ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਪਸ਼ਟ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਢਾਂਚਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਬਿੰਦੂ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਨੂੰ ਬਿਖਰਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਲੇਖ ਜਾਂ ਪੱਤਰ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜਲਦੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਰਚਨਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰ, ਅਦਾਰੇ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਪੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਅਤੇ ਰਸਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਤਾ, ਵਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਬੋਧਨ ਸਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਮਿੱਤਰ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਨਿੱਜੀ ਪੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗੱਲਬਾਤ ਵਰਗੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੱਤਰ ਜਾਂ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਣਯੋਗ ਜਾਂ ਪਿਆਰੇ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਾਠ ਦਾ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਟੀਚਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੋਨੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜੋੜ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਅਰਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਬਦੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਨਿਯਮ। ਇਹ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਢਾਂਚਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਿਰਿਆ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਨਾਂਵ ਦਾ ਪੁਲਿੰਗ ਜਾਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹੋਣਾ, ਜੋ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਜਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦੀ ਜੁਗਤ, ਜਿਵੇਂ ਉਪਮਾ ਜਾਂ ਰੂਪਕ। ਇਹ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਬਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜਾਂ ਭਾਵ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਕਸਰ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਠ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪੈਰਿਆਂ ਜਾਂ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸਮਝ ਲੱਭਣ ਵੇਲੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਪੰਗਤੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦਾ ਪਾਠ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਰਥ ਗਲਤ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।