ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਦੀ ਕਵਿਤਾ: ਤਿੰਨ ਪਾਠ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੰਕ-ਫ਼ੈਸਲਾ
ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੁਸ਼ਾਇਰੇ ਲਈ 42 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਜੱਜਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਬਿਨਾਂ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ: 'ਬੂੰਦ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰੁਕੀ, / ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਬੂੰਦ ਸੁੱਕ ਗਈ; / ਜਿਹੜਾ ਛਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, / ਉਹਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ।' ਜੱਜ ਏ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਬਾਰੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜੱਜ ਬੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਲੋਸ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਜੱਜ ਸੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਿਸਥਾਪਨ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਕ ਘਟਾ ਕੇ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕੁੱਲ 100 ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਲਈ 20 ਅੰਕ ਹਨ। ਮੁਸ਼ਾਇਰਾ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੀ ਸੂਚੀ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਭੇਜਣੀ ਹੈ।
1. ਤਿੰਨਾਂ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਠ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਰਥਿਤ ਹੈ? ਤਿੰਨ ਸੰਕੇਤ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਠ ਜੱਜ ਬੀ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਨਿੱਜੀ ਲੋਸ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ।
ਸੰਕੇਤ 1: 'ਬੂੰਦ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਰੁਕੀ' ਵਿੱਚ ਬੂੰਦ ਨਾਜ਼ੁਕ, ਇਕੱਲੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੇ ਰੁਕਣ ਨੂੰ ਹੀ ਘਟਨਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਟਿਕਾਅ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਸੰਕੇਤ 2: 'ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਬੂੰਦ ਸੁੱਕ ਗਈ' ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਅੰਤ ਹੈ। ਇਥੇ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ਼ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਪਾਠ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦਾ; ਉਸ ਲਈ ਕਟਾਈ, ਜ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਬਰਬਾਦੀ ਵਰਗਾ ਸੰਕੇਤ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।
ਸੰਕੇਤ 3: 'ਜਿਹੜਾ ਛਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਹਦੀ ਛਾਂ ਵੀ ਮੁੱਕ ਗਈ' ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਕਹਿਣਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਦਾ ਰੂਪਕ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਕਣਾ ਉਸ ਅਪਣੱਤ ਦੇ ਖੋਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਪਾਠ ਕਿਉਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ: ਉਸ ਲਈ ਜ਼ਬਰ, ਹਿੰਸਾ, ਸਰਹੱਦ ਜਾਂ ਘਰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਕੇਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਪਾਠਕ ਆਪਣਾ ਸੰਦਰਭ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਥੋਪ ਸਕਦਾ; ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸਥਾਪਨ ਦਾ ਪਾਠ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
2. ਜੱਜ ਸੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ 'ਸੰਦੇਸ਼' ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਕ ਘਟਾਏ ਜਾਣ। ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਤਰਕ ਦਿਓ ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਾਪਦੰਡ ਸੁਝਾਓ।
Read the worked answer
ਤਰਕ: ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੰਮ ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ 'ਸੰਦੇਸ਼' ਸਿੱਧੇ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਿੰਬਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਟਿਕਾਅ ਬਨਾਮ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ, ਘਰ ਬਨਾਮ ਪਰਾਇਆ ਹੋਣਾ। ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਮੋੜ ਹੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਰਥ ਦੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸਪੱਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਾਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਧੱਕਾਂਗੇ।
ਸੁਝਾਇਆ ਮਾਪਦੰਡ (20 ਅੰਕ):
- ਬਿੰਬ ਦੀ ਇਕਸਾਰਤਾ (6): ਕੀ ਬਿੰਬ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੇਮੇਲ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਟਿਕਾਅ ਅਤੇ ਅੰਤ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ?
- ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮਿਥ (5): ਕੀ ਸ਼ਬਦ ਘੱਟ ਪਰ ਭਾਰੀ ਹਨ? ਕੀ 'ਸੁੱਕ ਗਈ' ਅਤੇ 'ਮੁੱਕ ਗਈ' ਵਾਂਗ ਚੋਣ ਸੁਚੇਤ ਹੈ?
- ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਰਕ (5): ਕੀ ਪਾਠਕ ਤੱਕ ਲੋਸ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
- ਮੌਲਿਕਤਾ (4): ਕੀ ਰੂਪਕ ਘਿਸੇ-ਪਿਟੇ ਨਹੀਂ?
ਇਸ ਮਾਪਦੰਡ ਵਿੱਚ 'ਸਿੱਧਾ ਸੰਦੇਸ਼' ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਜੱਜ ਸੀ ਦਾ ਅੰਕ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
3. ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤੁਕਬੰਦੀ ਅਤੇ ਲੈਅ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਤੁਕਬੰਦੀ: ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਸੁੱਕ ਗਈ' ਅਤੇ 'ਮੁੱਕ ਗਈ' ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਪੰਕਤੀ ਅੰਤ-ਤੁਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬੰਦ-ਤੁਕਾਂ ਵਾਲਾ ਚਾਰ-ਪੰਕਤੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਵੀਂ ਤੁਕ ਹੈ।
ਲੈਅ: ਹਰ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਪਸ਼ਟ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ 'ਬੂੰਦ ਇੱਕ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ' + 'ਰੁਕੀ'। ਇਹ ਲੈਅ ਪਾਠ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਤਰਾ-ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ।
ਸਿੱਟਾ: ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਛੰਦ (ਜਿਵੇਂ ਦੋਹਰਾ, ਸਿਰਖੰਡੀ, ਚੌਪਈ) ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਯਤੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਢਾਂਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਤੁਕਾਂਤ ਵਾਲੀ ਆਧੁਨਿਕ ਚਾਰ-ਪੰਕਤੀ' ਕਹਿਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਨਾ ਕਹੋ ਕਿ ਇਹ ਮੁਕਤ ਛੰਦ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਤ-ਤੁਕ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਤੁਕ ਦਾ ਕੰਮ ਇਥੇ ਦੋ ਲੋਸ-ਭਰੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਹੈ।