ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ: ਪੱਖ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੋਧ
ਸਕੂਲ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ 400 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਇੱਕ ਕਾਪੀ' ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਇਹ ਹੈ: 'ਸੁਰਜੀਤ ਬੱਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀ ਕਾਪੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸੋਚਿਆ, ਇਹ ਕੀ ਲਿਆਇਆ ਹੈ। ਬਾਰਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਰਜੀਤ ਨੇ ਛਤਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਪਰ ਉਹ ਭਿੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕਾਪੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹਾਂ।' ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕਥਾਵਾਚਕ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੀ ਬੋਲੀ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕ ਕੋਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸੋਧਿਆ ਜਾਵੇ, ਕੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਕੀ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ।
1. ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਲੱਭੋ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਸੋਧ ਦੱਸੋ।
Read the worked answer
ਸਮੱਸਿਆ 1: ਪੱਖ (point of view) ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ। ਕਹਾਣੀ ਤੀਜੇ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਚਾਨਕ 'ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਿਆ' ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਸੋਧ: ਜਾਂ ਤਾਂ 'ਮੈਂ' ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ 'ਸੁਰਜੀਤ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਕਾਪੀ ਵੇਖੀ' ਕਰੋ, ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵਾਕ ਤੋਂ ਹੀ ਇੱਕ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ ਦਾ ਕਥਾਵਾਚਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੋ। ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ।
ਸਮੱਸਿਆ 2: ਕਾਲ ਦਾ ਬੇਮਤਲਬ ਬਦਲਣਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਪੂਰਾ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ('ਉੱਤਰਿਆ', 'ਸੀ', 'ਹੋ ਗਈ'), ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਰੱਖਦਾ ਹੈ' ਅਤੇ 'ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ' ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਲੇਖਕ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਣਚਾਹੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ। ਸੋਧ: 'ਰੱਖਿਆ' ਅਤੇ 'ਕਿਹਾ' ਕਰੋ, ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ।
ਤਰਜੀਹ: ਪਹਿਲਾਂ ਪੱਖ ਸੋਧੋ, ਫਿਰ ਕਾਲ। ਪੱਖ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ; ਕਾਲ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸਥਾਨਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਬਦਲ ਕੇ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
2. 'ਛਤਰੀ ਖੋਲ੍ਹੀ, ਪਰ ਉਹ ਭਿੱਜ ਗਿਆ' - ਕੀ ਇਹ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਦਿਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਹੈ: ਛਤਰੀ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਿੱਜਣਾ ਇੱਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਦੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਾਰਨ ਜੋੜੋ: 'ਛਤਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਤਾਰ ਟੁੱਟਾ ਹੋਇਆ ਸੀ', ਜਾਂ 'ਹਵਾ ਨੇ ਛਤਰੀ ਪੁੱਠੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ'। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੇ ਕਹਾਣੀ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਜਾਂ ਬੇਅਰਥਕ (absurdist) ਹੈ: ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਸੰਭਵ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਤਰਕ ਹੈ।
ਸੰਪਾਦਕੀ ਫ਼ੈਸਲਾ: ਕਿਉਂਕਿ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਾ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਾਰਨ-ਵਾਕ ਜੋੜਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਕ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦਾ ਭਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
3. ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੀ ਬੋਲੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਮਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ? ਆਪਣਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਤਰਕ ਨਾਲ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਫ਼ੈਸਲਾ: ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ (narration) ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ, ਪਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵੀ ਬੋਲੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਕਾਰਨ:
- ਚਰਿੱਤਰ-ਚਿਤਰਣ: ਬੋਲੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਿਆਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਤਾਬੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਪੜ੍ਹਨਯੋਗਤਾ: ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਸਕੂਲੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਜੇ ਪੂਰੀ ਬੋਲੀ ਭਾਰੀ ਮਾਲਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾਠਕ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸੰਵਾਦ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਰੱਖੋ।
- ਇਕਸਾਰਤਾ: ਇੱਕ ਹੀ ਪਾਤਰ ਦੀ ਬੋਲੀ ਕਹਾਣੀ ਭਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਰਹੇ। ਵਿਚਕਾਰ ਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਮਾਲਵੀ ਮਿਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਨਹੀਂ, ਗੜਬੜ ਹੈ।
- ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲਾਓ: ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੇ ਮਾਲਵੀ ਸ਼ਬਦ ('ਧਰਦਾ', 'ਆਖਦਾ') ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋ ਸਵਰ ਇਕੱਠੇ ਵੱਜਦੇ ਹਨ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਮਿਆਰੀ, ਸੰਵਾਦ ਸਥਾਨਕ।
ਵਿਵਹਾਰਕ ਸੁਝਾਅ: ਜੇ ਕੋਈ ਮਾਲਵੀ ਸ਼ਬਦ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਬਰੈਕਟ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਦੇ ਦਿਓ, ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਚੁਣੋ ਜੋ ਸੰਦਰਭ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ। ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਕਾਰਟੂਨ ਨਾ ਬਣਾਓ; ਇਹ ਪਾਤਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ, ਤਮਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ।