ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਕੁੰਜੀ: ਨੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਬਹੁਵਚਨ ਅਤੇ ਲਿੰਗ-ਮੇਲ
ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ ਜਾਂਚਦਿਆਂ ਦੋ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਛਿੜ ਗਈ। ਉੱਤਰ-ਕੁੰਜੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਕ ਦਿੱਤੇ ਹਨ: (1) ਉਹ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ। (2) ਮੈਂ ਨੇ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ। (3) ਪਿਤਾ ਜੀ ਘਰ ਆਇਆ। (4) ਕੁੜੀਆਂ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। (5) ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚਾਹੀਦੀ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਏ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾ ਵਾਕ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ 'ਉਹ' ਕਰਤਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਬੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਵਾਕ ਵਿੱਚ 'ਚਾਹੀਦੀ' ਠੀਕ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ 'ਮੈਂ ਨੇ' ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ 15 ਅੰਕ ਹਨ, 120 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪੇਪਰ ਜਾਂਚੇ ਜਾਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਤੀਜਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣਾ ਹੈ।
1. ਪੰਜਾਂ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦਿਓ।
Read the worked answer
- ਗ਼ਲਤ। ਅਕਰਮਕ (transitive) ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਨ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ 'ਨੇ' ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਤਿਰਛਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ: 'ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ।' ਅਧਿਆਪਕ ਏ ਦਾ ਤਰਕ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ; ਕਰਤਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਦੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਗ਼ਲਤ। ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ ਇਕਵਚਨ 'ਮੈਂ' ਮਾਝੀ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ 'ਨੇ' ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਸਹੀ: 'ਮੈਂ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ।'
- ਗ਼ਲਤ। ਪਿਤਾ ਜੀ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਬਹੁਵਚਨ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ: 'ਪਿਤਾ ਜੀ ਘਰ ਆਏ।'
- ਗ਼ਲਤ। 'ਕੁੜੀਆਂ' ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਵੀ ਬਹੁਵਚਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਹੀ: 'ਕੁੜੀਆਂ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।'
- ਗ਼ਲਤ। 'ਕਿਤਾਬਾਂ' ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਚਾਹੀਦੀ' ਨਹੀਂ, 'ਚਾਹੀਦੀਆਂ' ਆਵੇਗਾ। ਸਹੀ: 'ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।' ਅਧਿਆਪਕ ਬੀ ਦਾ ਅੱਧਾ ਤਰਕ ਠੀਕ ਹੈ (ਲਿੰਗ) ਪਰ ਨਤੀਜਾ ਗ਼ਲਤ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਮੇਲ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
ਸਾਂਝਾ ਨਿਯਮ: ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਕਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਕਰਮ ਜਾਂ ਪੂਰਕ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਤਾ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਦੇਖੋ।
2. ਕੀ 'ਮੈਂ ਨੇ' ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ਼ਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਪੇਪਰ ਜਾਂਚਣ ਵਾਲੇ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦਿਓ।
Read the worked answer
ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਤ ਲਈ: ਹਾਂ, ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਮਾਝੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਉਥੇ 'ਮੈਂ' 'ਨੇ' ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।
ਪਰ ਸਮਾਜ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੱਚ: ਕਈ ਬੋਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ 'ਮੈਂ ਨੇ' ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਾ 'ਉਸ ਨੇ', 'ਤੂੰ ਨੇ' ਵਰਗੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਕੇ ਇਹ ਰੂਪ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 'ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ' ਕਹਿਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਉਤਪੱਤੀ (analogy) ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।
ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਸਲਾਹ:
- ਅੰਕ ਕੱਟਦਿਆਂ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ: 'ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ'।
- ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਰੂਪ ਕੁਝ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੇਪਰ ਦਾ ਮਿਆਰ ਮਾਝੀ ਹੈ।
- ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਬੋਲੀ ਦਾ ਮਖੌਲ ਨਾ ਉਡਾਓ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਛੁਪਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏਗਾ।
- ਇੱਕ ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਨਾ ਦਿਖਾਓ; ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਿਆਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਹੇ।
3. ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਸੁਝਾਓ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਨਿਯਮ ਰੱਟਣ ਤੋਂ ਬਚਾਵੇ।
Read the worked answer
ਜੋੜਿਆਂ (minimal pairs) ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ:
- 'ਉਹ ਆਇਆ।' (ਅਕਰਮਕ, ਨੇ ਨਹੀਂ)
- 'ਉਸ ਨੇ ਖਾਣਾ ਖਾਧਾ।' (ਸਕਰਮਕ ਪੂਰਨ, ਨੇ ਹੈ)
- 'ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।' (ਸਕਰਮਕ ਪਰ ਅਪੂਰਨ, ਨੇ ਨਹੀਂ)
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪੇ ਫ਼ਰਕ ਲੱਭਣ: ਕਿਰਿਆ ਕੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਕੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਕਰਮ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਵਾਓ, ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਸਹੀ ਰੂਪ ਦਿਓ।
ਸਾਰਣੀ ਬਣਾਓ: ਕਾਲਮ - ਕਰਤਾ (ਮੈਂ, ਅਸੀਂ, ਤੂੰ, ਤੁਸੀਂ, ਉਹ, ਉਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ), ਕਿਰਿਆ, ਨੇ ਲੱਗੇਗਾ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪ ਭਰਨ।
ਗ਼ਲਤੀ-ਸ਼ਿਕਾਰ: ਅੱਧੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਵਾਕ ਦਿਓ; ਦੂਜੇ ਸੋਧਣ। ਫਿਰ ਭੂਮਿਕਾ ਬਦਲੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰੱਟਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ: 'ਨੇ' ਨੂੰ ਕਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾ ਕਹੋ; ਇਹ ਸਕਰਮਕਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਕਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਕ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।