ਕਵਿਤਾ
ਕਵਿਤਾ ਡੋਮੇਨ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਰਸ, ਅਲੰਕਾਰ, ਛੰਦ ਅਤੇ ਕਵੀ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਪੰਗਤੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਰੂਪ ਦੱਸਣ, ਕਵੀ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਣ ਜਾਂ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ
- ਸ਼ਬਦ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਰੂਪ, ਰਾਗ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ।
- ਕਾਫ਼ੀ: ਸੂਫ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਵਿਰਹ ਦਾ ਰੂਪ; ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਛਾਣ।
- ਕਿੱਸਾ: ਲੰਬੀ narrative ਕਵਿਤਾ; ਹੀਰ, ਸੱਸੀ-ਪੁੰਨੂੰ, ਮਿਰਜ਼ਾ-ਸਾਹਿਬਾਂ।
- ਵਾਰ: ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਵਰਣਨ; ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ।
- ਨਜ਼ਮ/ਗ਼ਜ਼ਲ: ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ; ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਰਦੀਫ਼ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ੀਆ।
- ਰਸ: ਸ਼ਿੰਗਾਰ, ਵਿਰਹ, ਵੀਰ; ਅਲੰਕਾਰ: ਉਪਮਾ, ਰੂਪਕ।
ਵਿਕਾਰੀ ਉਦਾਹਰਨ
ਪ੍ਰਸ਼ਨ: ਇੱਕ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਵਿੱਤਰੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਕਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੋਲਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਹੈ? ਤਰਕ: ਇਹ ਕਿੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਰੋਧ-ਕਵਿਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਬੋਧਨ, ਤੀਬਰ ਭਾਵ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਨਜ਼ਮ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਉੱਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਹੈ।
ਫੰਦੇ
- ਹਰ ਤੁਕਾਂਤ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨਾ ਮੰਨਣਾ।
- ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਂ ਗੀਤ ਸਮਝਣਾ।
- ਕਵੀ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜੀਵ ਨਾ ਸਮਝਣਾ।
- ਰੂਪ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਲ ਦੀ ਗਲਤ ਜੋੜੀ ਬਣਾਉਣਾ।