व्यक्तिचित्रणाच्या उत्तरात 'घटना' की 'वैशिष्ट्य'? - १० गुणांच्या प्रश्नातील गुणनिर्णय

कार्य-विश्लेषण: व्यक्तिचित्रणात तीन स्तर तपासले जातात - स्वभाववैशिष्ट्य, त्या वैशिष्ट्याला धड्यातील आधार, आणि भाषा. कथाभाग हा वैशिष्ट्याचा पुरावा असतो, वैशिष्ट्याचा पर्याय नाही.

• रोहन: वैशिष्ट्ये ०/४ (फक्त घटनांची यादी), आधार ०/४ (आधार द्यायचा तो वैशिष्ट्याला; इथे वैशिष्ट्यच नाही), भाषा २/२ - कारण भाषा शुद्ध आहे. एकूण २. त्याला ५ देणे म्हणजे ‘कथा सांगितली तर व्यक्तिचित्रण झाले’ असा चुकीचा संदेश जाईल.
• स्नेहा: वैशिष्ट्ये ४/४ (चार वेगवेगळी, कथेतून काढलेली), आधार ४/४ (प्रत्येकी एक घटना), भाषा २ पैकी १ - कारण १० गुणांच्या उत्तरासाठी ९० शब्द कमी पडतात व प्रश्नाची अपेक्षित लांबी गाठलेली नाही. एकूण ९.
• वैयक्तिक वाक्य: ‘म्हणून आजी आवडते’ हे आधीच्या वैशिष्ट्यांवरून निघालेले मूल्यमापन आहे, स्वतंत्र भर आहे. नियमावलीनुसार त्यावर गुण कापू नये. कापायचे ठरवले तर तो नियम सर्व ३२ पत्रिकांना समान लावावा, अन्यथा तक्रारीस वाव राहील.

१. घटनेतून वैशिष्ट्य काढायला शिकवा. घटना सांगून थांबू नये; ती घटना कोणता गुण दाखवते ते लिहावे. नमुना: ‘पावसात रानात थांबूनही तिने पिके सोडली नाहीत - हे तिचे अविरत धडपण दाखवते.’

२. प्रत्येक वैशिष्ट्याला एकच छोटा आधार द्या. मर्यादित शब्दांत कथाभाग नको; ‘वैशिष्ट्य + घटना + ते घटनेने काय सिद्ध होते’ अशी तीन वाक्यांची रचना द्या. नमुना: ‘काटकसर - भाजीची चिरलेली देठही तिने फेकली नाही; हे तिचे काहीही वाया घालवत नसल्याचे द्योतक.’

३. उत्तराला चौकट द्या. प्रस्तावना-एक ओळ, चार वैशिष्ट्यांचे चार परिच्छेद, शेवटी दोन ओळींचा समारोप - हा नकाशा दिल्यास तो कथाभाग सोडून वैशिष्ट्यांकडे वळेल.

शिक्षकांसाठी सूचना: हे तीन बदल केल्यावरही त्याचे उत्तर ४-५ गुणांपर्यंत जाऊ शकते, कारण आधार देण्याची सवय लागल्याशिवाय गुण वाढत नाही. पुढील तासात त्याच उत्तराची पुनर्लेखन करून घ्या आणि जुने-नवे उत्तर शेजारी ठेवून फरक दाखवा.

नियमाची व्याप्ती स्पष्ट करा: गुणविभागणीतील ‘वैशिष्ट्ये + आधार + भाषा’ या तीनच मुद्द्यांवर गुण दिले जातील; मत, आवड, तुलना ही अतिरिक्त माहिती मानली जाईल. मात्र मत आधाराशिवाय स्वतंत्र उभे राहिले (उदा. ‘आजी खूप चांगली होती’ असे कारणाशिवाय) तर ते भाषा-मुद्द्यात दखल घेतली जाईल, कारण तेथे स्पष्टता व समर्थन हेच मापदंड आहेत.

व्यवहारातील अंमल: उत्तरपत्रिकेवर ‘वैयक्तिक मत - गुणात धरले नाही’ अशी टीप देऊनही गुण कापू नका; टीप ही अभिप्रायासाठी, दंडासाठी नाही. वर्गात एकच नमुना उत्तर फलकावर लावून ‘कोणता भाग गुणाला पात्र, कोणता अतिरिक्त’ हे दाखवा.

पुढील प्रश्नपत्रिकेसाठी: प्रश्नपत्रिका तयार करताना ‘व्यक्तिचित्रण करा (वैशिष्ट्ये व आधार अनिवार्य)’ अशी कंसातील सूचना द्या. अशा सूचनेमुळे विद्यार्थ्याला अपेक्षा आधीच कळते आणि तपासणीत प्रत्येक पत्रिकेवर वेगळा नियम लावण्याची वेळ येत नाही.