KSEAB SSLC FL Marathi key terms

दोन जवळच्या वर्णांच्या किंवा शब्दांच्या सीमेवर एकत्र येऊन नवीन रूप तयार होण्याच्या प्रक्रियेला संधी म्हणतात; उदा. विद्या + आलय = विद्यालय.

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र जोडून एकच संक्षिप्त शब्द तयार होण्याच्या प्रक्रियेला समास म्हणतात; उदा. राजा + पुत्र = राजपुत्र.

शब्दाच्या किंवा धातूच्या शेवटी जोडला जाणारा अक्षरसमूह, जो नवीन अर्थ किंवा व्याकरणीय रूप निर्माण करतो; उदा. लिहिणे + आर = लिहिणार.

वाक्यात कर्ता, कर्म किंवा क्रिया यांपैकी कोणावर भर दिला जातो हे दाखवणारे क्रियापदाचे रूप; कर्तरी, कर्मणी आणि भावे असे प्रमुख प्रकार आहेत.

वाक्यातील क्रिया घडण्याची वेळ दर्शवणारी व्याकरणीय संकल्पना; वर्तमान, भूत आणि भविष्य असे तीन मुख्य प्रकार असून प्रत्येकाचे पुढे उपप्रकारही असतात.

नाम किंवा सर्वनामाचे वाक्यात विभक्ती आणि वचन यांनुसार बदलणारे रूप; उदा. मुलगा, मुलग्याला, मुलग्यांनी अशा वेगवेगळ्या विभक्तीरूपांत तो शब्द येतो.

धातूला काळ, पुरुष आणि वचन यांनुसार प्रत्यय लागून तयार होणारे क्रियापदाचे रूप; उदा. करणे या धातूचे करतो, केले, करतील अशी रूपे होतात.

कविता किंवा गद्यात सौंदर्य, विशेष अर्थ किंवा आकर्षण निर्माण करणारी भाषिक योजना; शब्दालंकार आणि अर्थालंकार असे दोन प्रमुख प्रकार आहेत.

लोकांनी अनुभवातून तयार केलेले, संक्षिप्त आणि बोधपूर्ण असे स्थिर वाक्य; उदा. अति तेथे माती. ते वाक्यातील अर्थ अधिक ठळक करते.

वाक्यात शब्दांचा अक्षरशः अर्थ न घेता विशिष्ट अर्थाने वापरला जाणारा शब्दसमूह; उदा. डोळे झाकणे म्हणजे जाणीवपूर्वक दुर्लक्ष करणे; असा शब्दसमूह वाक्प्रचार होय.

ज्यांचा अर्थ सारखाच किंवा जवळपास सारखाच असतो असे वेगवेगळे शब्द; उदा. सूर्य आणि रवी या दोन्ही शब्दांचा अर्थ सूर्य असा होतो.

ज्यांचे अर्थ एकमेकांच्या विरुद्ध असतात असे शब्द; उदा. उंच आणि बुटका, किंवा दिवस आणि रात्र अशा जोड्या विरुद्धार्थी शब्दांच्या होत.

काव्य किंवा कथेतील भावना वाचकांच्या मनात जागृत करणारा आनंददायी अनुभव; शृंगार, हास्य, करुण, वीर, भयानक, रौद्र, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत असे नऊ रस मानले जातात.

कवितेच्या ओळीतील अक्षरसंख्या, गण आणि यमकाची रचना ठरवणारा छंदाचा नियम; प्रत्येक वृत्ताला विशिष्ट नाव, लय आणि ठेका असतो.

कवितेच्या दोन किंवा अधिक ओळींच्या शेवटी समान उच्चारणाचा अक्षरसमूह येण्याची विशिष्ट रचना; यामुळे कवितेला लय आणि गेयता सहजपणे येते.

एकाच वर्णाची किंवा समान उच्चारणाच्या वर्णांची कवितेत पुनरावृत्ती होऊन नाद निर्माण करणारा शब्दालंकार; उदा. 'झुळझुळ वाहे झरा' यात झ चा अनुप्रास आहे.

दोन वस्तू किंवा व्यक्तींमधील साम्य 'सारखा', 'प्रमाणे' या शब्दांनी स्पष्ट दाखवणारा अर्थालंकार; उदा. चंद्रासारखा चेहरा हा उपमेचा सरळ वापर आहे.

उपमेय आणि उपमान यांना वेगळे न ठेवता त्यांना एकच गोष्ट मानून केलेला अर्थालंकार; उदा. 'चेहरा हा चंद्र आहे' असे म्हटले जाते.

कथेतील महत्त्वाच्या घटना, प्रसंग आणि त्यांच्या क्रमाचा एकूण एकत्रित गोळा; तो कथेचा मुख्य विषय, संघर्ष आणि वाटचाल वाचकाला स्पष्ट करतो.

कथेत, नाटकात किंवा कादंबरीत कार्य करणारी व्यक्ती किंवा तिचे साहित्यिक रूप; तिच्या मुख्य वागण्यातून व संवादातून कथेचा प्रवाह पुढे सरकतो.

साहित्यातील व्यक्तीचे स्वभाव, विचार, वागणूक आणि बदल यांचे ठळक शब्दचित्र रेखाटण्याची एक पद्धत; त्यातून पात्र वाचकांच्या मनात हळूहळू जिवंत होते.

मोठ्या मजकुरातील महत्त्वाचे मुख्य मुद्दे थोडक्यात आणि स्वतःच्या शब्दांत मांडणे; त्यात मूळ मजकूराचा आशय टिकवला जातो पण तपशील कमी होतो.

एखाद्या विषयावर विचारांची, माहितीची आणि भावनांची संगठित मांडणी करणारा गद्यलेख; त्याला प्रस्तावना, मुख्य भाग आणि समारोप असे तीन भाग असतात.

औपचारिक किंवा अनौपचारिक संदेश लिखित रूपात पाठवण्याची विशिष्ट पद्धत; पत्रात पत्ता, दिनांक, अभिवादन, मुख्य मजकूर आणि समारोप असे भाग असतात.

एखाद्या सुवचनाचा, वाक्याचा किंवा काव्यपंक्तीचा अर्थ सोप्या आणि स्पष्ट शब्दांत विस्तारून समजावणे; त्यात मूळ विचाराचे समर्थन आणि उदाहरणे दिली जातात.

दोन किंवा अधिक व्यक्तींमधील बोलण्याचे लिखित रूप; ते नैसर्गिक, पात्रानुकूल, मर्यादित आणि प्रभावी असे कथेचा किंवा विषयाचा प्रवाह पुढे नेणारे असावे.

एखाद्या घटनेची, कार्यक्रमाची किंवा तपासणीची वस्तुनिष्ठ आणि तथ्याधारित माहिती क्रमाने लिहून देणारा लेख; त्यात तारीख, ठिकाण आणि घडलेल्या गोष्टींचा उल्लेख असतो.

परीक्षेत विद्यार्थ्यांना पूर्वी न वाचलेला, नवीन असलेला गद्य मजकूर; त्यावर आधारित प्रश्न समजून घेऊन अचूक आणि संक्षिप्त उत्तरे द्यायची असतात.

गद्यांश किंवा उताऱ्याचा केंद्रस्थानी असलेला अगदी सर्वात महत्त्वाचा विचार; म्हणून तो संपूर्ण मजकुराचा आशय वाचकाला थोडक्यात एका सुटसुटीत वाक्यात सांगतो.

दिलेल्या माहितीवरून वाचकाने थेट न सांगता तर्काने काढलेला विशिष्ट अर्थ किंवा निष्कर्ष; अपठित उताऱ्यातील बहुतेक प्रश्नांसाठी तो नेहमी उपयुक्त ठरतो.

एखादा शब्द, वाक्य किंवा उतारा ज्या पूर्वीच्या किंवा नंतरच्या परिस्थितीत आलेला असतो ती पार्श्वभूमी; ती समजल्यावर अर्थ अधिक अचूक होतो.

मुख्य पाठ्यपुस्तकाव्यतिरिक्त अभ्यासासाठी दिलेले स्वतंत्र पुस्तक किंवा त्यातील कथा; त्यातून विद्यार्थ्यांना नियमित वाचनाची सवय, शब्दसंग्रह आणि आकलनक्षमता अशा गोष्टी हळूहळू वाढतात.

कथेतील पात्राच्या मुख्य इच्छा, गरजा आणि समोरच्या अडचणी यांतून निर्माण होणारा अंतर्गत किंवा बाह्य तणाव; तो कथेला पुढे नेणारी महत्त्वाची शक्ती असतो.

कथेच्या शेवटी मुख्य संघर्षाचा निकाल लागून प्रश्न किंवा गुंता सुटण्याची शेवटची स्थिती; त्यातून कथेचा उद्देश आणि पात्रांचे भवितव्य स्पष्ट होते.