KSEAB SSLC FL Marathi cheat sheet

उताऱ्याचे उत्तर देताना प्रश्नातील क्रियापद ओळखा: 'का' मागे कारण, 'कसे' मागे पद्धत, 'स्पष्ट करा' मागे कारण आणि उदाहरण असे उत्तराचे स्वरूप ठरते.

केंद्रीय विचार हा कथेतील सर्व घटना आणि पात्रांना जोडणारा एकच सामाईक संदेश असतो; तो एका वाक्यात मांडावा.

पात्र वर्णनासाठी लेखकाने दिलेले प्रत्यक्ष वर्णन आणि पात्राच्या कृती-संवादातून दिसणारे गुण अशा दोन्ही पुराव्यांचा वापर करा.

संदर्भ स्पष्टीकरणात वक्ता, प्रसंग, वाक्याचा पूर्वापर संबंध आणि तात्पर्य हे चार घटक असतात.

लेखकाचा उद्देश आणि पात्राचा उद्देश वेगळे ठेवा; लेखकाचा उद्देश संपूर्ण उताऱ्याच्या संदेशातून ठरतो.

शीर्षकाची योग्यता सिद्ध करताना शीर्षक केंद्रीय विचार, मुख्य पात्र किंवा प्रतीक यापैकी कशाशी जोडलेले आहे ते सांगा.

2 गुणांच्या प्रश्नात किमान 2 स्वतंत्र मुद्दे आणि 3 गुणांच्या प्रश्नात 3 मुद्दे असा साधारण नियम पाळा.

संदर्भानुसार शब्दार्थ बदलतो; 'डोके' शरीराचा भाग किंवा बुद्धी असा दोन्ही अर्थ संदर्भावरून ठरवा.

रस = स्थायीभाव + विभाव + अनुभाव + व्यभिचारी भाव; कवितेतील प्रमुख भावावरून रस ठरवा.

नवरस: शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत.

उपमेत 'सारखे/प्रमाणे/वाणी' असते आणि दोन वेगळ्या वस्तूंची तुलना होते; रूपकात एक वस्तू दुसरीच आहे असे म्हटले जाते.

अनुप्रास = एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती; यमक = ओळींच्या शेवटी समान उच्चार; श्लेष = एका शब्दाला अनेक अर्थ.

उत्प्रेक्षेत 'जणू/असे वाटते' असे संभाव्यता दर्शक शब्द असतात आणि दोन वस्तूंमध्ये अभेद दाखवला जातो.

भावार्थात कवितेचा शब्दार्थ स्पष्ट करा; सारांशात कवितेचा मुख्य विचार आणि संदेश लिहा.

प्रतीक म्हणजे मूर्त वस्तूद्वारे अमूर्त भावना किंवा विचार व्यक्त करणे; उदा. दीप = आशा.

कवितेचा संदेश लिहिताना कवी काय सांगू इच्छितो आणि वाचकाने काय करावे हे वेगळे सांगा.

संधी: दोन शब्द किंवा धातू जोडताना उच्चारसोयीसाठी होणारा बदल; स्वर, व्यंजन आणि विसर्ग अशा तीन प्रकार.

सवर्ण दीर्घ संधी: समान स्वर एकत्र आले की दीर्घ स्वर तयार होतो; उदा. विद्या + आरंभ = विद्यारंभ.

गुण संधी: अ/आ + इ/ई = ए आणि अ/आ + उ/ऊ = ओ; उदा. सूर्य + उदय = सूर्योदय.

समास: दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एक शब्द तयार होणे; अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्वंद्व, बहुव्रीही आणि द्विगू हे मुख्य प्रकार.

तत्पुरुषात उत्तरपद प्रधान असते; उदा. राजपुत्र = राजाचा पुत्र.

कर्मधारयात विशेषण-विशेष्य संबंध असतो; उदा. नीलकमळ = नील असे कमळ.

वाच्य: कर्तरी (कर्ता प्रधान), कर्मणी (कर्म प्रधान), भावे (क्रिया प्रधान); उदा. राम पत्र लिहितो / रामाकडून पत्र लिहिले जाते.

विभक्ती प्रत्यय नामाला जोडला जातो; कृत् प्रत्यय धातूला आणि तद्धित प्रत्यय शब्दाला जोडला जातो. मराठीत प्रथमा ते संबोधन अशा आठ विभक्ती असतात.

अलंकार: शब्दालंकारात अनुप्रास, यमक, श्लेष; अर्थालंकारात उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ती.

निबंधाची रचना: प्रस्तावना (विषय ओळख), मुख्य भाग (3-4 मुद्दे/उदाहरणे) आणि समारोप (निष्कर्ष); प्रत्येक भाग स्वतंत्र परिच्छेदात.

औपचारिक पत्रात प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्ता, विषय, आदरार्थी संबोधन, मजकूर आणि सही या क्रमाने घटक असतात.

अनौपचारिक पत्रात स्नेहार्थी संबोधन, वैयक्तिक भाषा आणि नात्याला साजेसा सल्ला किंवा भावना असतात.

विचार विस्तारात म्हणीचा अर्थ, एक उदाहरण, त्याचा अनुभवाशी संबंध आणि समारोप असे चार टप्पे असतात.

संवादलेखनात दोन पात्रांमधील 6-8 देवघेवी असतात; प्रत्येक उत्तर पूर्वीच्या वाक्याशी जोडलेले असावे.

अहवालात शीर्षक, दिनांक-स्थळ, घटना, सहभागी व्यक्ती आणि परिणाम/निष्कर्ष हे घटक असतात.

विचार विस्तारात म्हणीचा अर्थ, एक उदाहरण, त्याचा अनुभवाशी संबंध आणि समारोप असे चार टप्पे असतात.

शब्दमर्यादा दिली असेल तर शेवटच्या 2-3 ओळींत समारोप करून मर्यादेत राहा.

अपठित गद्यांशाचे पहिले वाचन संपूर्ण आणि दुसरे वाचन प्रश्नांशी जोडून करा; प्रश्नातील कीवर्ड उताऱ्यात शोधा.

मुख्य विचार शोधताना पहिल्या आणि शेवटच्या परिच्छेदाकडे विशेष लक्ष द्या; तेथे विषयाची ओळख आणि निष्कर्ष असतो.

अनुमानाचे उत्तर उताऱ्यातील पुराव्यावर आधारित असते; केवळ स्वतःची कल्पना चालत नाही.

अपरिचित शब्दाचा अर्थ संदर्भातील विरुद्धार्थी किंवा समानार्थी शब्द आणि वाक्याचा अर्थ यावरून ठरवा.

शीर्षक निवडताना ते संपूर्ण उताऱ्याचा विषय झाकते का ते तपासा; फक्त एका तपशिलाचे शीर्षक चुकीचे ठरते.

सारांशात उताऱ्यातील मुख्य मुद्दे स्वतःच्या शब्दांत, क्रमाने आणि सुमारे एक तृतीयांश लांबीत लिहा.

प्रश्न 'का' असेल तर कारण, 'कसे' असेल तर पद्धत, 'कोण' असेल तर व्यक्ती किंवा वस्तू असे उत्तराचे केंद्र ठरवा.

उताऱ्यातील पूर्ण वाक्य जसेच्या तसे कॉपी करण्यापेक्षा उत्तराचा आशय स्वतःच्या शब्दांत मांडा.

पूरक वाचनात कथेचा प्रवास: प्रारंभिक स्थिती → संघर्ष किंवा अडचण → निर्णायक घटना → समारोप असा क्रम ठेवा.

पात्राचा स्वभाव त्याच्या कृती, संवाद आणि इतरांशी असलेल्या संबंधातून ठरवा; एका घटनेवरून संपूर्ण निष्कर्ष काढू नका.

घटनांचा क्रम विचारला असता प्रत्येक घटनेला 'आधी/नंतर' अशा शब्दांनी जोडून क्रम लिहा.

कारण-परिणाम प्रश्नात 'का' आणि 'त्यामुळे काय झाले' अशा दोन्ही बाजूंचा उल्लेख करा.

कथेचा बोध हा पात्राच्या अनुभवातून मिळणारा सामाईक धडा असतो; केवळ कथानकाचा सारांश नको.

मुख्य गद्य आणि पूरक वाचन यांची तुलना विचारली असता विषय, पात्र किंवा संदेश यापैकी एका आधारावर तुलना करा.

पूरक वाचनातील प्रश्नांसाठी अचूक पात्रनावे, ठिकाणे आणि घटना यांची नोंद ठेवा; गोंधळ टाळण्यासाठी छोटी क्रमसूची करा.

उताऱ्यातील प्रसंग, पात्र आणि संवाद यांचा परस्परसंबंध तपासून उत्तराला उताऱ्यातील पुरावा जोडा.

केंद्रीय विचार हा कथेतील सर्व घटना आणि पात्रांना जोडणारा एकच सामाईक संदेश असतो; तो एका वाक्यात मांडावा.

पात्र वर्णनासाठी लेखकाने दिलेले प्रत्यक्ष वर्णन आणि पात्राच्या कृती-संवादातून दिसणारे गुण अशा दोन्ही पुराव्यांचा वापर करा.

संदर्भ स्पष्टीकरणात वक्ता, प्रसंग, वाक्याचा पूर्वापर संबंध आणि तात्पर्य हे चार घटक असतात.

लेखकाचा उद्देश आणि पात्राचा उद्देश वेगळे ठेवा; लेखकाचा उद्देश संपूर्ण उताऱ्याच्या संदेशातून ठरतो.

शीर्षकाची योग्यता सिद्ध करताना शीर्षक केंद्रीय विचार, मुख्य पात्र किंवा प्रतीक यापैकी कशाशी जोडलेले आहे ते सांगा.

2 गुणांच्या प्रश्नात किमान 2 स्वतंत्र मुद्दे आणि 3 गुणांच्या प्रश्नात 3 मुद्दे असा साधारण नियम पाळा.

संदर्भानुसार शब्दार्थ बदलतो; 'डोके' शरीराचा भाग किंवा बुद्धी असा दोन्ही अर्थ संदर्भावरून ठरवा.

रस = स्थायीभाव + विभाव + अनुभाव + व्यभिचारी भाव; कवितेतील प्रमुख भावावरून रस ठरवा.

नवरस: शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, बीभत्स, अद्भुत आणि शांत.

उपमेत 'सारखे/प्रमाणे/वाणी' असते आणि दोन वेगळ्या वस्तूंची तुलना होते; रूपकात एक वस्तू दुसरीच आहे असे म्हटले जाते.

अनुप्रास = एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती; यमक = ओळींच्या शेवटी समान उच्चार; श्लेष = एका शब्दाला अनेक अर्थ.

उत्प्रेक्षेत 'जणू/असे वाटते' असे संभाव्यता दर्शक शब्द असतात आणि दोन वस्तूंमध्ये अभेद दाखवला जातो.

भावार्थात कवितेचा शब्दार्थ स्पष्ट करा; सारांशात कवितेचा मुख्य विचार आणि संदेश लिहा.

प्रतीक म्हणजे मूर्त वस्तूद्वारे अमूर्त भावना किंवा विचार व्यक्त करणे; उदा. दीप = आशा.

कवितेचा संदेश लिहिताना कवी काय सांगू इच्छितो आणि वाचकाने काय करावे हे वेगळे सांगा.

संधी: दोन शब्द किंवा धातू जोडताना उच्चारसोयीसाठी होणारा बदल; स्वर, व्यंजन आणि विसर्ग अशा तीन प्रकार.

सवर्ण दीर्घ संधी: समान स्वर एकत्र आले की दीर्घ स्वर तयार होतो; उदा. विद्या + आरंभ = विद्यारंभ.

गुण संधी: अ/आ + इ/ई = ए आणि अ/आ + उ/ऊ = ओ; उदा. सूर्य + उदय = सूर्योदय.

समास: दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एक शब्द तयार होणे; अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्वंद्व, बहुव्रीही आणि द्विगू हे मुख्य प्रकार.

तत्पुरुषात उत्तरपद प्रधान असते; उदा. राजपुत्र = राजाचा पुत्र.

कर्मधारयात विशेषण-विशेष्य संबंध असतो; उदा. नीलकमळ = नील असे कमळ.

वाच्य: कर्तरी (कर्ता प्रधान), कर्मणी (कर्म प्रधान), भावे (क्रिया प्रधान); उदा. राम पत्र लिहितो / रामाकडून पत्र लिहिले जाते.

विभक्ती प्रत्यय नामाला जोडला जातो; कृत् प्रत्यय धातूला आणि तद्धित प्रत्यय शब्दाला जोडला जातो. मराठीत प्रथमा ते संबोधन अशा आठ विभक्ती असतात.

अलंकार: शब्दालंकारात अनुप्रास, यमक, श्लेष; अर्थालंकारात उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ती.

निबंधाची रचना: प्रस्तावना (विषय ओळख), मुख्य भाग (3-4 मुद्दे/उदाहरणे) आणि समारोप (निष्कर्ष); प्रत्येक भाग स्वतंत्र परिच्छेदात.

औपचारिक पत्रात प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्ता, विषय, आदरार्थी संबोधन, मजकूर आणि सही या क्रमाने घटक असतात.

अनौपचारिक पत्रात स्नेहार्थी संबोधन, वैयक्तिक भाषा आणि नात्याला साजेसा सल्ला किंवा भावना असतात.

विचार विस्तारात म्हणीचा अर्थ, एक उदाहरण, त्याचा अनुभवाशी संबंध आणि समारोप असे चार टप्पे असतात.

संवादलेखनात दोन पात्रांमधील 6-8 देवघेवी असतात; प्रत्येक उत्तर पूर्वीच्या वाक्याशी जोडलेले असावे.

अहवालात शीर्षक, दिनांक-स्थळ, घटना, सहभागी व्यक्ती आणि परिणाम/निष्कर्ष हे घटक असतात.

शब्दमर्यादा दिली असेल तर शेवटच्या 2-3 ओळींत समारोप करून मर्यादेत राहा.

अपठित गद्यांशाचे पहिले वाचन संपूर्ण आणि दुसरे वाचन प्रश्नांशी जोडून करा; प्रश्नातील कीवर्ड उताऱ्यात शोधा.

मुख्य विचार शोधताना पहिल्या आणि शेवटच्या परिच्छेदाकडे विशेष लक्ष द्या; तेथे विषयाची ओळख आणि निष्कर्ष असतो.

अनुमानाचे उत्तर उताऱ्यातील पुराव्यावर आधारित असते; केवळ स्वतःची कल्पना चालत नाही.

अपरिचित शब्दाचा अर्थ संदर्भातील विरुद्धार्थी किंवा समानार्थी शब्द आणि वाक्याचा अर्थ यावरून ठरवा.

शीर्षक निवडताना ते संपूर्ण उताऱ्याचा विषय झाकते का ते तपासा; फक्त एका तपशिलाचे शीर्षक चुकीचे ठरते.

सारांशात उताऱ्यातील मुख्य मुद्दे स्वतःच्या शब्दांत, क्रमाने आणि सुमारे एक तृतीयांश लांबीत लिहा.

प्रश्न 'का' असेल तर कारण, 'कसे' असेल तर पद्धत, 'कोण' असेल तर व्यक्ती किंवा वस्तू असे उत्तराचे केंद्र ठरवा.

उताऱ्यातील पूर्ण वाक्य जसेच्या तसे कॉपी करण्यापेक्षा उत्तराचा आशय स्वतःच्या शब्दांत मांडा.

पूरक वाचनात कथेचा प्रवास: प्रारंभिक स्थिती → संघर्ष किंवा अडचण → निर्णायक घटना → समारोप असा क्रम ठेवा.

पात्राचा स्वभाव त्याच्या कृती, संवाद आणि इतरांशी असलेल्या संबंधातून ठरवा; एका घटनेवरून संपूर्ण निष्कर्ष काढू नका.

घटनांचा क्रम विचारला असता प्रत्येक घटनेला 'आधी/नंतर' अशा शब्दांनी जोडून क्रम लिहा.

कारण-परिणाम प्रश्नात 'का' आणि 'त्यामुळे काय झाले' अशा दोन्ही बाजूंचा उल्लेख करा.

कथेचा बोध हा पात्राच्या अनुभवातून मिळणारा सामाईक धडा असतो; केवळ कथानकाचा सारांश नको.

मुख्य गद्य आणि पूरक वाचन यांची तुलना विचारली असता विषय, पात्र किंवा संदेश यापैकी एका आधारावर तुलना करा.

पूरक वाचनातील प्रश्नांसाठी अचूक पात्रनावे, ठिकाणे आणि घटना यांची नोंद ठेवा; गोंधळ टाळण्यासाठी छोटी क्रमसूची करा.