रसग्रहणात ‘करुण’ की ‘वात्सल्य’? किल्ली, आधार आणि गुणविभागणी यांतील संघर्ष

आरती - ३/५

• भावार्थ २/२: तिने आपल्या शब्दांत, संपूर्ण ओळींचा अर्थ लिहिला; शब्दशः उतरवलेला नाही.
• अलंकार ०/१: ‘भुकेची ज्वाला’ हे तिने ओळखलेच नाही, नावही दिले नाही.
• रस ०/१: भाव लिहिला, पण रसाचे नाव नाही. भावार्थात भाव आला म्हणून रसाचा गुण देणे चूक ठरेल; दोन्ही स्वतंत्र मुद्दे आहेत.
• स्वमत व भाषा १/१: भाषा शुद्ध, स्वमत संक्षिप्त पण योग्य.

वेद - ४/५

• भावार्थ १/२: पहिल्या दोन ओळींची पुनरावृत्ती; ‘आईचा त्याग’ हा मध्यवर्ती भाव त्याने भावार्थात उलगडला नाही.
• अलंकार १/१: रूपक बरोबर, वाच्यार्थही स्पष्ट.
• रस १/१: आधारासह आलेले उत्तर; खालील प्रश्नात त्याचे समर्थन आहे.
• भाषा १/१: आधार देताना वाक्य बांधणी स्पष्ट.

टीप: ‘भावार्थ’ व ‘स्वमत’ यांना एकच मजकूर पुरवून दोनदा गुण मिळू नयेत, याची काळजी दोन्ही पत्रिकांत सारखीच घ्यावी.

स्वीकारावे - पण अटीने. रस हा कवितेतील विभाव, अनुभाव आणि स्थायी भाव यांवरून ठरतो, एका शब्दावरून नाही.

• ‘करुण’चा आधार: भुकाळ, अश्रू, अभाव - हे विभाव स्पष्ट आहेत.
• ‘वात्सल्य’चा आधार: आई स्वतःचा वाटा मुलाला देते; त्यागातून प्रेम व्यक्त होते. चार ओळींत दोन्ही भाव एकमेकांत गुंफलेले आहेत; त्यामुळे एकच शब्द बरोबर मानणे कठीण. नियम असा: रसाचे नाव + कवितेतील आधार असे दोन्ही आले तर गुण द्यावा; फक्त नाव पाठ केल्यासारखे लिहिले व आधार नाही तर गुण देऊ नये. वेदने आधार दिला आहे, म्हणून १/१.

किल्लीबाबत भूमिका: किल्ली ही तपासणीची सोय, शास्त्र नाही. ती अपूर्ण असेल तर शिक्षकांनी लिखित नोंद ठेवावी - ‘आधारासह पर्यायी रस स्वीकारला’. पुढील प्रश्नपत्रिकेत रस एकच असलेल्या ओळी घ्याव्यात किंवा ‘रस कोणता? आधार द्या’ असे दोन मुद्द्यांत विचारावे, म्हणजे किल्लीवादळ टळेल.