तीन एक-गुणांची व्याकरणे: संधी, समास आणि वाच्य - कोणते उत्तर पूर्ण, कोणते अर्धे?

(अ) १/१. सूर्य (अकारान्त) + उदय (उकारादि). ‘अ + उ = ओ’ हा गुणसंधीचा नियम आहे; विच्छेद व नाव दोन्ही बरोबर.

(ब) ०/१. ‘चतुर्भुज’ = ज्याला चार भुजा आहेत असा (विष्णू). समासाचा अर्थ पूर्वपद-उत्तरपदाच्या बाहेरच असलेल्या विशेष्यावर जातो, म्हणून हा बहुव्रीही. द्विगूमध्ये पूर्वपद संख्यावाचक असते आणि समासार्थ समूह किंवा माप असतो (उदा. ‘चौघडा’, ‘त्रिफळा’); इथे समूह नाही, संपूर्ण व्यक्ती आहे. ‘द्विगू हा बहुव्रीहीचाच उपप्रकार’ हे रोहनला समजले आहे, पण त्या आधारे गुण देता येणार नाही - तो जवळपास आलेले उत्तर आहे, बरोबर उत्तर नाही.

(क) १/१ - दोन्ही क्रमांना. मराठीत पदक्रम लवचिक असतो. कर्मणी प्रयोगाचे तीन अटी: कर्त्याला ‘कडून/करवी’, कर्म कर्तृस्थानी, क्रियापद कर्माच्या लिंग-वचनानुसार (‘पिके’ नपुसक → ‘कापली गेली’). आशिष व मयूर दोघांच्याही उत्तरांत या तीनही अटी पूर्ण आहेत; फक्त शब्दांचा क्रम वेगळा. क्रम बदलल्याबद्दल गुण कापला तर तो भाषेच्या स्वरूपाविरुद्ध नियम होईल.

एकच चाचणी-प्रश्न वापरा: समासाचा विग्रह करून विचारा - “‘चतुर्भुज’चा अर्थ काय?” उत्तर येईल ‘चार भुजा असलेला देव’. मग पुढील प्रश्न: “समास सोडल्यावर उरलेला शब्द कोणता?” - ‘देव/विष्णू’, जो पूर्वपद-उत्तरपदात नाहीच. जेथे अर्थ बाहेरच्या विशेष्याकडे जातो, तो बहुव्रीही.

द्विगूची पकड: ‘चार भुजांचा समूह’ असा अर्थ असता तर द्विगू झाला असता; पण ‘चतुर्भुज’ व्यक्ती दाखवतो, समूह नाही. फलकावर दोन जोड्या लिहा: ‘चौघडा = चार घड्यांचा समूह → द्विगू’ विरुद्ध ‘चतुर्भुज = चार भुजा असलेला → बहुव्रीही’. फरक एका ओळीत दिसताच ११ विद्यार्थ्यांची चूक सुटेल.

परीक्षेसाठी सूत्र: “अर्थ बाहेर गेला → बहुव्रीही; अर्थ आत समूह/मापात राहिला → द्विगू.” हे सूत्र तोंडी पाठ करून घ्या, कारण उजळणीच्या वेळी १० मिनिटांत जास्त करता येत नाही.