अपठित उताऱ्यात ‘हेतू’ विचारताना उतरवलेले वाक्य की स्वतःचा निष्कर्ष?
अपठित उत्ताराच्या सरावात हा उतारा दिला होता (हेतू-प्रश्न २ गुण, शीर्षक-प्रश्न १ गुण): ‘कानडी गावात ४० कुटुंबे आहेत. दोन वर्षांपूर्वी तीन विहिरी आटल्या; शेतातले पाणी घरकामाकडे वळले. शाळेच्या शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांसोबत छतांवर पाणी साठवण्याच्या १२ टाक्या बसवल्या आणि रस्त्यावरचे पाणी एका खड्ड्यात वळवले. यंदा उन्हाळ्यातही विहिरींना पुरेसे पाणी राहिले; शेतात दुसरे पीक घेता आले. ग्रामस्थ आता दर महिन्याच्या पहिल्या रविवारी श्रमदान करतात.’ प्रश्न: ‘या उताऱ्यातून लेखकाचा मुख्य हेतू काय साधला जातो?’ मयूरने पहिले वाक्य जसेच्या तसे उतरवले. नयनाने लिहिले: ‘पाणी साठवणुकीने गावाचा चेहरा बदलतो, हे दाखवणे हा लेखकाचा हेतू.’ दुसऱ्या प्रश्नात ‘छतावरील पाणी साठवणे हेच उपाय का?’ असे विचारले होते. आक्षेप आला की नयनाचे उत्तर ‘उताऱ्यातील शब्दांत नाही’. शिक्षकांना दोघांचे गुण ठरवायचे आहेत.
1. मयूर व नयना यांच्या उत्तरांना गुण द्या आणि ‘उताऱ्यातील शब्दांत नाही’ हा आक्षेप फेटाळाल की मान्य कराल?
Read the worked answer
मयूर ०/२. पहिले वाक्य ही पार्श्वभूमी (विहिरी आटल्या) आहे, लेखकाचा हेतू नाही. अपठित उत्ताराच्या प्रश्नात वाक्य उतरवणे म्हणजे उत्तर नव्हे - ते केवळ पुनर्लेखन. त्याचे उत्तर हेतू सांगत नाही, कारण ‘मग काय झाले’ याचे उत्तर तो देत नाही.
नयना २/२. तिने घटनांची मालिका (आटलेल्या विहिरी → १२ टाक्या → पुन्हा पाणी → दुसरे पीक → श्रमदान) एका सामान्य अर्थात बसवली. हा निष्कर्ष संपूर्ण उताऱ्याला लागू आहे व तो कोणत्याही एका वाक्याची नक्कल नाही.
आक्षेप फेटाळा. अपठिताचा अर्थच ‘न पाहिलेला उतारा वाचून स्वतःच्या शब्दांत उत्तर देणे’ असा आहे. उत्तरात उताऱ्यातील शब्द असलेच पाहिजेत, असे म्हटले तर तेथे उतारा उतरवण्याशिवाय पर्याय उरत नाही. मात्र नयनाच्या उत्तरात पुरावा नाही; पूर्ण गुण देताना ‘टाक्या व दुसरे पीक’ असा पुरावा जोडायला सांगावा.
2. ‘छतावरील पाणी साठवणे हेच उपाय का?’ या प्रश्नाचे दोन ओळींतील नमुना उत्तर लिहा आणि त्यात पुरावा कसा जोडला जातो ते दाखवा.
Read the worked answer
नमुना उत्तर: ‘छतावरील पाणी जमिनीवर वाहून न जाता टाकीत साठते व उन्हाळ्यात विहिरीला आधार देते; म्हणूनच १२ टाक्या बसवल्यानंतर विहिरींना पाणी राहिले आणि शेतात दुसरे पीक घेता आले.’
रचना कशी आहे:
- पहिला अर्धा भाग - कारण (पाणी वाया जात नाही, साठवता येते).
- दुसरा अर्धा भाग - उताऱ्यातील पुरावा (‘१२ टाक्या’, ‘विहिरींना पुरेसे पाणी’, ‘दुसरे पीक’).
- जोडणी - ‘म्हणूनच’ या शब्दाने कारण व पुरावा जोडला जातो.
का दोनच ओळी: प्रश्न १ गुणाचा असल्यास कारण + पुरावा एवढेच पुरते; तीन-चार ओळींची कथा लिहिली तर उत्तर विस्कळीत होते. विद्यार्थ्यांना सूत्र द्या: ‘कारण + उताऱ्यातील पुरावा - एका वाक्यात.’ हेच सूत्र पुढील सर्व अपठित प्रश्नांना लागू होते.
3. या उताऱ्यास शीर्षक सुचवा आणि तुमचे शीर्षक का योग्य आहे ते स्पष्ट करा.
Read the worked answer
सुचवलेले शीर्षक: ‘टाक्यांतील पाणी, हिरवे रान’ किंवा ‘श्रमदानाने आलेले पाणी’.
समर्थन:
- शीर्षकाने उताऱ्याचा कारण (पाणी साठवणूक, श्रमदान) व परिणाम (विहिरी, दुसरे पीक) दोन्ही सूचित केले पाहिजेत; माझ्या शीर्षकात दोन्ही आहेत.
- ‘कानडी गाव’ हे केवळ ठिकाण आहे; ते शीर्षक म्हणून ठेवले तर उताऱ्याचा विषय सुटतो. शीर्षक हे विषयाचे संक्षिप्त रूप असते, पत्ता नाही.
- शीर्षक २-५ शब्दांत, आकर्षक पण अतिशयोक्तीविरहित असावे - ‘पाण्याचा चमत्कार’ असे लिहिले तर उतारा सांगत नसलेला चमत्कार जोडला जाईल.
अंमल: वर्गात तीन शीर्षके देऊन ‘कोणते शीर्षक कारण व परिणाम दोन्ही सांगते’ असे मतदान घ्यावे; यामुळे शीर्षक हे अंदाज नसून निकषावर ठरते, हे विद्यार्थ्यांना लक्षात राहील.