गद्य (Prose)
गद्य विभाग निर्धारित पाठांवर आधारित आहे. यात पाठाचा मुख्य विचार, घटनाक्रम, व्यक्तिरेखा, लेखकाचा हेतू आणि भाषा-शैली यांची तपासणी होते. उत्तर देताना पाठातील पुरावा दाखवणे हेच पूर्ण गुणांचे गमक आहे.
पाठ समजून घेण्याचा क्रम
प्रथम पाठाचा प्रकार ओळखा-कथा, निबंध, चरित्र, आठवण किंवा भाषण. त्यानंतर मध्यवर्ती विचार एका वाक्यात लिहा. घटनांची क्रमवारी ठेवा; पात्रांची नावे, नाती व त्यांची कृती यांची नोंद करा. अपरिचित शब्द अर्थासह वहीत लिहा.
व्यक्तिरेखा आणि भाषा
व्यक्तिरेखेचे गुण केवळ विशेषणांनी नाही, तर तिच्या संवाद, कृती आणि इतरांच्या प्रतिक्रियांनी सिद्ध करा. 'दयाळू' लिहिण्यापेक्षा तिने केलेली मदत दाखवा. भाषेच्या प्रश्नांसाठी वाक्प्रचार, म्हणी, शब्दार्थ, विरुद्धार्थी शब्द आणि लेखकाची विनोदी/गंभीर शैली ओळखा.
कार्यरत उदाहरण
समजा पाठात 'आईने शेवटचा घास आपल्या ताटातून काढून मुलाला दिला' अशी कृती आहे. प्रश्न: आईचे स्वभाववैशिष्ट्य स्पष्ट करा. उत्तर: आई त्यागी व प्रेमळ आहे; आपल्या वाट्याचे अन्न देऊन ती मुलाची काळजी घेते. येथे कृती हा पुरावा, 'त्यागी' हा निष्कर्ष. म्हणून उत्तर = मुद्दा + पाठातील कृती + स्पष्टीकरण.
गुण कापणारे सापळे
कथानक सांगून थांबणे, प्रश्नातील 'का' किंवा 'स्पष्ट करा' दुर्लक्षणे, पात्राचे नाते चुकवणे, पाठबाह्य मते जोडणे आणि उद्धरण न देणे हे टाळा. उत्तर प्रश्नाच्या शब्दांत सुरू करा, पण पाठाचा आधार विसरू नका.