पद्य (Poetry)
पद्य विभागात कवितेचा भावार्थ, प्रतिमा, अलंकार, रस आणि काव्य-सौंदर्य यांची परीक्षा होते. कविता शब्दशः गद्यात उतरवू नका; तिचा भाव जिवंत ठेवून अर्थ सांगा.
अर्थ आणि भाव
प्रथम कविता दोन वेळा वाचा. प्रत्येक कडव्याचा मुख्य भाव एका वाक्यात लिहा. यमक, पुनरुक्ती, प्रतिमा व विशेष शब्द यांकडे लक्ष द्या. 'कवी काय म्हणतो' यापेक्षा 'कवीला काय वाटते' हे महत्त्वाचे.
अलंकार
उपमा: 'सारखा, प्रमाणे' या शब्दांनी तुलना. रूपक: दोन वस्तूंचा अभेद. अनुप्रास: व्यंजनाची पुनरुक्ती. यमक: ओळींच्या शेवटी शब्दसाम्य. श्लेष: एकच शब्द अनेक अर्थ. अतिशयोक्ती: मोठ्या प्रमाणात वर्णन. अलंकार ओळखल्यावर नाव व कारण दोन्ही लिहा.
रस
रस हा स्थायीभाव, विभाव, अनुभाव व व्यभिचारी भावांच्या संयोगातून जन्मतो. करुण, वीर, शृंगार, हास्य, अद्भुत, शांत अशी नावे बरोबर वापरा. भयानक, रौद्र व वीभत्स रसही विचारले जाऊ शकतात.
कार्यरत उदाहरण
'चंद्र कमळासारखा हसतो' या ओळीत 'सारखा' हा उपमावाचक शब्द आहे, म्हणून उपमा. चंद्राला हसण्याचा मानवी गुण दिला आहे, म्हणून मानवीकरणही आहे. उत्तर: उपमा व मानवीकरण; कारण-तुलना आणि मानवी क्रिया.
सौंदर्य-अभिरुची
कवितेची appreciation लिहिताना विषय, भाव, अलंकार, रस, शब्दसंपदा आणि संदेश हे मुद्दे ठेवा. केवळ अलंकारांची यादी पुरेशी नाही.
सापळे
अलंकाराचे नाव चुकवणे, रसाला अलंकार म्हणणे, कवितेचा संदेश न देणे, प्रतिमा स्पष्ट न करणे आणि स्वतःची कल्पना पाठातील भावना म्हणून सांगणे टाळा.