व्याकरण (Grammar)
व्याकरण विभागात संधी, समास, प्रत्यय, वाच्य, काळ, शब्दरूप, धातुरूप आणि अलंकार यांचे ज्ञान तपासले जाते. नियम पाठ करण्यापेक्षा प्रत्येक बदलाचे कारण सांगता आले पाहिजे.
संधी आणि समास
संधी = जोडणीतील ध्वनीबदल. स्वरसंधीत दीर्घ, गुण, वृद्धी, यण, अयादी; व्यंजन व विसर्ग संधीही असतात. उदा. विद्या + आलय = विद्यालय (आ+आ=आ, दीर्घ). समास = शब्दांचे संक्षिप्त रूप. अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व, बहुव्रीही हे प्रकार ओळखा. उदा. राम आणि लक्ष्मण = रामलक्ष्मण (द्वंद्व; दोन्ही पदे प्रधान).
प्रत्यय, वाच्य, काळ
प्रत्यय मूळ शब्दाला जोडला जातो: कृत् (धातू+प्रत्यय), तद्धित (शब्द+प्रत्यय), स्त्रीप्रत्यय. वाच्य तीन-कर्तरी (कर्ता प्रधान), कर्मणी (कर्म प्रधान), भावे (क्रिया प्रधान). उदा. 'मुलाने पत्र लिहिले' कर्तरी; 'मुलाकडून पत्र लिहिले गेले' कर्मणी. काळात वर्तमान, भूत, भविष्य आणि पूर्ण/अपूर्ण रूपे ओळखा; सहाय्यक क्रियापद बघा.
शब्दरूप, धातुरूप, अलंकार
शब्दरूपात विभक्ती, वचन, लिंग; धातुरूपात पुरुष, वचन, काळ. अलंकारात उपमा, रूपक, अनुप्रास, यमक, श्लेष, अतिशयोक्ती यांची ओळख करा.
कार्यरत उदाहरण
'विद्यालय' हे पद घ्या. विद्या + आलय; 'आ' व 'आ' मिळून दीर्घ 'आ' झाला, म्हणून दीर्घ स्वरसंधी. आता 'रामलक्ष्मण' घ्या: राम आणि लक्ष्मण; दोन्ही पदांचा स्वतंत्र अर्थ टिकतो, म्हणून द्वंद्व समास. उत्तरात बदल + नियम + नाव असे तीन मुद्दे लिहा.
सापळे
संधी व समास गोंधळणे, प्रत्ययाचे मूळ व प्रत्यय वेगळे न करणे, वाच्य बदलताना कर्ता/कर्माची विभक्ती न बदलणे, काळात सहाय्यक क्रियापद चुकवणे आणि अलंकाराचे नाव फक्त लिहून कारण न देणे टाळा.