रचना (Composition and writing skills)
रचना विभागात निबंध, पत्र, विचार-विस्तार, संवाद आणि अहवाल यांचा समावेश होतो. गुणांसाठी विषयाला स्पर्श करणारी रचना, योग्य स्वरूप आणि निर्दोष भाषा आवश्यक आहे.
निबंध
शीर्षक, प्रस्तावना, मुख्य मुद्दे, उदाहरणे, समारोप असा क्रम ठेवा. प्रत्येक परिच्छेदात एक विचार. वैयक्तिक अनुभव व सामाजिक दृष्टान्त जोडा; पण शीर्षकाला धरून राहा. भाषा साधी, वाक्ये छोटी ठेवा.
पत्र
औपचारिक पत्रात प्रेषक-पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्ता, विषय, संबोधन, मुख्य भाग, समारोप व सही. अनौपचारिक पत्रात आपुलकीचा सूर, आस्था व नम्रता. विषय न देणे किंवा पत्ता चुकवणे हे गुणकपातीचे कारण.
विस्तारीकरण
सूक्तीचा अर्थ स्पष्ट करा, दृष्टान्त द्या, अनुभव जोडा, विरोध नोंदवा आणि निष्कर्षाने बांधा. पुनरावृत्ती टाळा.
संवाद आणि अहवाल
संवादात वक्त्याचे नाव, नमस्कार, स्वाभाविक प्रत्युत्तरे व प्रत्यक्ष भाषण ठेवा. अहवालात शीर्षक, स्थळ, दिनांक, वेळ, घटना, सहभागी, परिणाम व निष्कर्ष वस्तुनिष्ठपणे लिहा; भावना नको.
कार्यरत उदाहरण
'परिश्रम हेच यशाचे गमक' या विस्तारासाठी: (१) सूक्तीचा अर्थ-यश मिळवायचे असेल तर सातत्यपूर्ण श्रम आवश्यक; (२) दृष्टान्त-अभ्यासातील सातत्य; (३) विरोध-नशीबावर अवलंबून राहणे टिकत नाही; (४) निष्कर्ष-श्रम हे यशाचे खरे गमक. असा चार-टप्प्यांचा आराखडा पुरेसा.
सापळे
निबंधात शीर्षक न देणे, पत्रात विषय/दिनांक चुकवणे, संवादात वर्णन वाढवणे, अहवालात भावनिक भाषा वापरणे आणि विस्तारात सूक्तीचा अर्थ न सांगणे टाळा.