Maharashtra HSC Marathi Literature (MSBSHSE) cheat sheet

कथेची अंगे-कथानक, पात्र, वातावरण, संवाद, चरित्रचित्रण व प्रयोजन; विश्लेषण करताना याच क्रमाने उताऱ्यातील पुरावा शोधावा.

कथानकाचे टप्पे-प्रारंभ → उत्कर्ष → कळस → अवसान; कळस हा संघर्षाचा सर्वोच्च बिंदू असतो.

निबंधाचे प्रकार-वर्णनात्मक, विचारात्मक, भावनात्मक, आत्मकथनात्मक व ललित; ललित निबंधात 'मी'पणा व विनोद, वैचारिक निबंधात तर्क व दाखले प्रमुख असतात.

व्यक्तिचित्रणाचा उद्देश व्यक्तीचे वैशिष्ट्यपूर्ण व्यक्तिमत्त्व उभे करणे; केवळ गुणदोषांची यादी करणे हे व्यक्तिचित्रण नव्हे.

आत्मचरित्रात्मक किंवा प्रवासवर्णनात्मक उताऱ्यात प्रथमपुरुष व प्रत्यक्ष अनुभवाची भाषा असते.

संवादाची कार्ये-पात्रांचा स्वभाव प्रकट करणे, कथानकाची गती वाढवणे व संघर्ष अधिक तीव्र करणे.

उताऱ्यातील वर्णनाची शैली पाहून कळते की लेखकाचा कल भावनात्मक आहे की विचारात्मक.

समीक्षात्मक उत्तरात 'का' व 'कसे' या दोन प्रश्नांची उत्तरे उताऱ्यातील वाक्य पुरावा म्हणून जोडून लिहावी.

अलंकारांचे दोन गट-शब्दालंकार (अनुप्रास, यमक, श्लेष) व अर्थालंकार (उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, अतिशयोक्ती, विरोधाभास, दृष्टांत).

उपमेत 'सारखा/प्रमाणे/वाणी' योजक शब्द असतो व उपमेय-उपमान वेगळे राहतात; रूपकात अभेद साधला जातो; उत्प्रेक्षेत 'जणू/मनो' यांसह संभावना व्यक्त होते.

अनुप्रास-व्यंजनाची आवृत्ती; यमक-शब्दाची आवृत्ती पण वेगळ्या अर्थाने; श्लेष-एकच शब्द एकदाच येऊन अनेक अर्थ सूचित करतो.

वृत्त ओळखीचे गण-इंद्रवज्रा: त त ज ग ग (११ अक्षरे); उपेंद्रवज्रा: ज त ज ग ग; वसंततिलका: त भ ज ज ग ग (१४); मालिनी: न न म य य (१५); मंदाक्रांता: म भ न त त ग ग (१७); शार्दूलविक्रीडित: म स ज स त त ग (१९).

आर्या हे मात्रावृत्त असून प्रत्येक अर्धभागात अनुक्रमे ३० व २७ मात्रा बसवल्या जातात.

नवरस-शृंगार, हास्य, करुण, रौद्र, वीर, भयानक, वीभत्स, अद्भुत, शांत; कवितेचा मुख्य भाव रस ठरवतो.

कवितेची अंगे-विषय, भाव, रस, अलंकार, छंद व शब्दयोजना; यांपैकी बदललेले अंगच कवितेचे वैशिष्ट्य ठरवते.

मुक्तछंदात वृत्त व यमकाचे बंधन नसते, ताल-लय व मुक्त लय महत्त्वाची ठरते.

नाटकाची अंगे-कथानक, पात्र, संवाद, अंक-दृश्य विभाजन, नेपथ्य, रंगभूषा व दिग्दर्शन.

एकांकिकेची वैशिष्ट्ये-एकच अंक, अल्प पात्रे, एकच प्रसंग, एक केंद्रीय संघर्ष व सहसा धक्कादायक शेवट.

नाटक अनेक अंकांत विभागले जाते व प्रत्येक अंकात दृश्ये असतात; सादरीकरणासाठी ते लिखित स्वरूपात असते.

नाटकात कथावाचक नसतो; कथानक, पात्रपरिचय व संघर्ष संवादांतूनच प्रकट होतो.

भरतमुनींचे नाट्यशास्त्र हे भारतीय नाट्यपरंपरेचे मूलभूत ग्रंथ; त्यात रससूत्र व नाट्याची अंगे मांडली आहेत.

विष्णुदास भावे यांचे 'सीतास्वयंवर' (इ.स. १८४३) हे पहिले मराठी नाट्य मानले जाते.

संगीत नाटकात पदे व संवाद यांचा समन्वय असतो, तर गद्य नाटकात संवादप्रधानता व वास्तववादी भाषा असते.

एकांकिकेत प्रवेश, उत्कर्ष व शेवट हे तीन टप्पे अगदी कमी वेळात घडतात, म्हणून प्रत्येक संवादाला कार्य असते.

कादंबरीची अंगे-कथानक, पात्र, वातावरण, देशकाल, भाषा-शैली व दृष्टिकोन.

कादंबरी व कथेतील फरक-कादंबरीत विस्तृत देशकाल, अनेक पात्रे व उपकथानके असतात.

कादंबरीचे प्रकार-सामाजिक, ऐतिहासिक, ग्रामीण, पौराणिक, गूढ, वैज्ञानिक, आत्मचरित्रात्मक व व्यक्तिचित्रणात्मक.

ऐतिहासिक कादंबरीत ऐतिहासिक पार्श्वभूमी प्रामाण्यपूर्वक घेतली जाते, तर कथानक व पात्रे कल्पित असतात.

ह.ना. आपटे यांची 'गड आला पण सिंह गेला' ही ऐतिहासिक कादंबरी तंजावरच्या? नाही-तानाजी मालुसरे व सिंहगड या ऐतिहासिक घटनेवर आधारित आहे.

दृष्टिकोन-प्रथमपुरुष, तृतीयपुरुष व सर्वज्ञ; दृष्टिकोनातूनच कादंबरीचा अनुभव-कोन ठरतो.

कादंबरीकार आपली जीवनदृष्टी प्रामुख्याने पात्रांचे संवाद, त्यांचे निर्णय व वातावरणाचे चित्रण यांतून व्यक्त करतो.

कादंबरीचे शीर्षक व अंत-कथानकाचा परिणाम शीर्षकाची अपेक्षा पूर्ण करतो का, यावरून कादंबरीची एकजूट तपासता येते.

समासाचे सहा प्रकार-अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्विगु, द्वंद्व, बहुव्रीही.

ओळखीचे नियम-अव्ययीभाव: पहिले पद अव्यय व समस्तपद अव्यय; तत्पुरुष: उत्तरपद प्रधान; कर्मधारय: विशेषण-विशेष्य संबंध; द्विगु: पहिले पद संख्यावाचक; द्वंद्व: दोन्ही पदे समप्रधान; बहुव्रीही: अन्य पद प्रधान.

विग्रह करताना समासात लोप झालेली विभक्ती व 'आणि/वा' योजक पुन्हा जोडावा लागतो.

उपसर्ग शब्दाच्या आधी जोडला जातो; कृत्प्रत्यय धातूला तर तद्धितप्रत्यय नामाला जोडून नवे शब्द तयार होतात.

मराठीत आठ विभक्ती असून विभक्तीप्रत्यय पुल्लिंग/स्त्रीलिंग/नपुंसकलिंग व वचनानुसार बदलतात.

काळ-वर्तमान, भूत, भविष्य; प्रत्येकाची साधी, अपूर्ण, पूर्ण व चालू अशी रूपे असतात.

प्रयोग-कर्तरी, कर्मणी व भावे; कर्तरी प्रयोगात क्रियापद कर्त्याच्या लिंग-वचनानुसार बदलते.

वाक्याचे अर्थानुसार प्रकार-विधानार्थी, प्रश्नार्थी, आज्ञार्थी, उद्गारार्थी; रचनेनुसार-सरल, संयुक्त, मिश्र.

शब्दगुण-प्रसाद (सहज ग्राह्य), माधुर्य (मधुरता), ओज (ताकद); भाषेच्या प्रभावाचे मूल्यमापन यांवरून होते.

औपचारिक पत्राचे घटक-प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्ता व पत्ता, विषय, संबोधन, आशय, समारोप व सही.

विनंती पत्रात नम्रता व स्पष्ट मागणी, तक्रारीच्या पत्रात तथ्ये व क्रमांक, तर अर्जात नेमके कारण व आवश्यक कागदपत्रांचा उल्लेख करावा.

जाहिरात-ठळक शीर्षक, चित्तवेधक घोषवाक्य, वैशिष्ट्ये, ऑफर व संपर्क; भाषा आकर्षक पण माहिती खरी असावी.

बातमी-पहिल्या परिच्छेदात कोण, काय, कधी, कुठे व का; शीर्षक वेगळे, भाषा वस्तुनिष्ठ व तिसऱ्या पुरुषातील.

सारांश-मूळ मजकुराच्या सुमारे एक तृतीयांश शब्दांत, स्वतःच्या शब्दांत, तिसऱ्या पुरुषात व केवळ मुख्य मुद्द्यांसह लिहावा.

निबंधाची रचना-प्रस्तावना, मुख्य भाग व समारोप; संपूर्ण निबंधात एकच विचारसूत्र टिकवावे.

कथालेखन-दिलेला प्रारंभ किंवा शेवट जोडून कथानक, उत्कर्ष, कळस व अवसान या टप्प्यांत कथा पूर्ण करावी.

संवाद लेखनात प्रत्येक पात्राची भाषा त्याच्या स्वभावानुसार ठेवावी व बोलण्याचा क्रम, नावे व भावना स्पष्ट कराव्यात.

अपठित उताऱ्याची उत्तरे केवळ उताऱ्यातील माहितीवर आधारित असतात; बाह्य माहिती किंवा स्वतःचे अनुमान जोडू नये.

प्रत्येक उत्तरासोबत उताऱ्यातील शब्द किंवा वाक्य पुरावा म्हणून वापरल्यास उत्तर अचूक राहते.

'म्हणजे काय' या स्वरूपाच्या प्रश्नात संक्षिप्त स्पष्टीकरण व त्याला जोडणारा उताऱ्यातील संदर्भ द्यावा.

शब्दार्थ संदर्भानुसार ठरवावा; शब्दकोशातील शब्दशः अर्थापेक्षा उताऱ्यातील स्थान महत्त्वाचे असते.

शीर्षक देताना मध्यवर्ती कल्पना चार-पाच शब्दांत मांडावी; शीर्षक उताऱ्याच्या विषयाशी जुळणारे असावे.

अपठित पद्यात अलंकार, रस व मध्यवर्ती भाव ओळखून त्यांची सोदाहरण नोंद करावी.

बहुपर्यायी प्रश्नात सर्व पर्याय वाचून प्रत्येक पर्याय उताऱ्याशी ताडून पहावा; जवळपासचा पण अंशतः खरा पर्याय टाळावा.

मध्यवर्ती कल्पना सहसा पहिल्या किंवा शेवटच्या परिच्छेदात स्पष्टपणे व्यक्त झालेली असते.