Maharashtra HSC Marathi Literature (MSBSHSE) key terms

निबंधाचा असा प्रकार ज्यात लेखक आपले अनुभव, भावना व कल्पना रसाळ, अलंकारिक भाषेत मांडतो; माहितीपेक्षा वैयक्तिक दृष्टिकोन, सौंदर्य व भावप्रवणता यांना प्राधान्य असते.

एखाद्या विचार, तत्त्व किंवा सामाजिक प्रश्नाची तर्कशुद्ध मांडणी करणारा निबंध; त्यात युक्तिवाद, उदाहरणे आणि निष्कर्ष यांवर भर असतो व वाचकाला विचार करायला लावला जातो.

एखाद्या व्यक्तीचे रूप, स्वभाव, आवडीनिवडी, वागणे व बोलणे यांचे शब्दांत रेखाटलेले चित्र; लेखकाचा त्या व्यक्तीशी असलेला जवळचा अनुभव त्यातून प्रकट होतो.

लेखक स्वतःच्या आयुष्यातील घटना, अनुभव व प्रगती स्वतःच्या दृष्टिकोनातून मांडतो ते गद्य; प्रामाणिकपणा, आत्मपरीक्षण व वैयक्तिक स्वर ही त्याची वैशिष्ट्ये.

प्रवासात पाहिलेली स्थळे, भेटलेली माणसे, संस्कृती व घटना यांचे वर्णन करणारा गद्यप्रकार; स्थळविशेषता, तपशील व लेखकाचा अनुभव यांमुळे तो ओळखला जातो.

भूतकाळातील आठवणींना उजाळा देणारे लेखन; एखादी व्यक्ती, प्रसंग किंवा काळ यांच्याशी जोडलेली भावनिक नोंद, ज्यात स्मरणशक्ती व कालगुण यांना महत्त्व असते.

कवितेतील अक्षरे, मात्रा व गण यांची नियोजित रचना; प्रत्येक ओळीतील मात्रासंख्या, यती व गणक्रम यांमुळे कवितेला लय व गेयता प्राप्त होते.

मात्रा, गण व यती यांचे कडक नियम न पाळता भावनेच्या प्रवाहानुसार लिहिलेली कविता; तरीही आंतरिक लय व लयबद्धता टिकवली जाते.

दोन वेगळ्या गोष्टींतील साम्य 'सारखा' किंवा 'प्रमाणे' या शब्दांनी दाखवणारा अर्थालंकार; उपमेय व उपमान यांतील साम्य वाचकाच्या मनात स्पष्ट होते.

उपमेयावर उपमानाचे अध्यारोपण करून दोन्ही एकच असल्यासारखे वर्णन करणारा अलंकार; 'सारखा' किंवा 'प्रमाणे' शब्द न वापरणे हे त्याचे वैशिष्ट्य.

एकाच अक्षराची किंवा व्यंजनाची आवर्तन कवितेत करून नादनिर्मिती करणारा शब्दालंकार; त्यामुळे कवितेची गती व संगीतमयता वाढते.

काव्य वाचताना किंवा ऐकताना मनात निर्माण होणारी आनंदमय अनुभूती; स्थायी भाव, विभाव, अनुभाव व संचारी भाव यांच्या संयोगाने ती सिद्ध होते.

कवितेतील प्रतीके व अलंकार यांचा अर्थ लावून कवीचा मूळ विचार व भावना सोप्या गद्यात मांडणे; शब्दशः अर्थ न देता आशय स्पष्ट करणे.

कवितेत एखाद्या वस्तूला, घटनेला किंवा व्यक्तीला भावना अथवा विचार यांचा सूचक अर्थ देण्याची पद्धत; उदा. दिवा ज्ञानाचे तर पाणी जीवनाचे प्रतीक.

एका अंकात, मर्यादित पात्रे व एकाच प्रसंगात घडणारी नाट्यकृती; एकच केंद्रीय भावना किंवा संघर्ष तीव्रतेने मांडून थोड्याच वेळात समाप्त होते.

नाटकातील पात्रांमधील बोलणे, ज्यातून त्यांचे स्वभाव, नातेसंबंध व मनोगत उलगडते आणि कथानक पुढे सरकते; नाटकाचा तो प्रमुख आधारस्तंभ.

नाटकातील पात्रांच्या इच्छा व त्यांसमोरील अडथळे यांमधून निर्माण होणारा तणाव; त्यावर नाटकाची उत्कंठा, नाट्यगती व शेवटचे समाधान अवलंबून असते.

नाटककाराने मजकुराबरोबर कंसात दिलेल्या सूचना, ज्या रंगमंचावरील अभिनय, हावभाव, देखावा, प्रकाशयोजना व संगीत यांबद्दलचे निर्देशन देऊन प्रयोगाला दिशा देतात व अभिनेत्यांना मार्गदर्शन करतात.

विस्तृत कथानक, अनेक पात्रे, उपकथानके व सामाजिक पार्श्वभूमी असलेला दीर्घ गद्यप्रकार; त्यात मानवी जीवनाचे अनेकांगी चित्रण केले जाते.

कादंबरीतील घटनांची कार्यकारणभावाने जोडलेली मालिका; बीज, संघर्ष, कलाटणी व परिणाम असे त्याचे टप्पे असतात व त्यातून कथा पुढे सरकते.

कथेतील घटना कोणाच्या नजरेने आणि कोणत्या व्यक्तीच्या तोंडून सांगितल्या जातात ते; प्रथमपुरुषी, तृतीयपुरुषी अशा विविध रूपांत तो असतो.

कादंबरीतील स्थळ, काळ व समाज यांची एकत्रित पार्श्वभूमी; पात्रांच्या वर्तनावर व कथेच्या उद्वेगावर ती परिणाम करते.

विशिष्ट प्रदेशाची भाषा, बोली, संस्कृती, रीतिरिवाज व जीवनशैली यांचे चित्रण प्रमुख असलेली कादंबरी; त्या प्रदेशाचा जिवंत अनुभव त्यातून व्यक्त होतो.

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एकच संयुक्त शब्द तयार होण्याची प्रक्रिया; त्यातील शब्दांमधील संबंध दाखवणारे विभक्तिप्रत्यय लोप पावतात आणि जोडशब्द तयार होतो.

दोन जवळ येणाऱ्या वर्णांच्या संयोगातून नवीन वर्ण तयार होण्याची किंवा त्यांच्या रूपात बदल होण्याची प्रक्रिया; लिखाणात शब्दसौंदर्य व उच्चारसोय तिने साधली जाते.

शब्दाच्या आधी येऊन त्याचा मूळ अर्थ बदलणारा किंवा अर्थाला जोड देणारा अव्यय घटक; उदा. 'प्र' आणि 'योग' मिळून प्रयोग, 'अ' आणि 'शक्य' मिळून अशक्य.

शब्दाच्या शेवटी येऊन नवीन शब्द तयार करणारा किंवा त्याचा अर्थ व व्याकरणरीत्या रूप बदलणारा घटक; उदा. 'लेख' आणि 'क' मिळून लेखक.

शब्दांच्या जोडीला रूढ झालेला विशिष्ट अर्थ प्राप्त झालेला वाक्प्रयोग; शब्दांचा शब्दशः अर्थ न घेता तो जसेच्या तसे वाक्यात वापरला जातो.

लोकअनुभवातून आलेले, बोधपर व सुभाषितवजा असे वाक्य; ते जसेच्या तसे वापरले जाते आणि त्यातून व्यवहारातील शहाणपण व्यक्त होते.

रचनेनुसार वाक्यांचे सरळ, संयुक्त व मिश्र असे प्रकार; प्रत्येकाची स्वतंत्र रचना असून क्रियापदांची संख्या व त्यांचा परस्परसंबंध यांवर तो प्रकार ठरतो.

एखाद्या विषयावर प्रस्तावना, मुख्य मुद्दे व निष्कर्ष या क्रमाने लिहिलेला सुसंगत गद्यलेख; विचारांची मांडणी, एकसंधता व भाषेची स्पष्टता या महत्त्वाच्या असतात.

वस्तू, सेवा किंवा कार्यक्रमाची माहिती आकर्षक शब्दांत, चित्रांसह व थोडक्यात देऊन वाचकाला खरेदीसाठी किंवा सहभागासाठी प्रवृत्त करणारे लेखन.

घडलेल्या कार्यक्रमाची किंवा घटनेची माहिती कालक्रमाने, वस्तुनिष्ठपणे व थोडक्यात मांडणारे लेखन; कोण, कधी, कुठे, काय व कसे हे त्यात स्पष्ट होते.

मूळ उताऱ्यातील मुख्य विचार टिपून, तपशील व उदाहरणे वजा करून, स्वतःच्या शब्दांत थोडक्यात लिहिलेला आटोपशीर गद्य; मूळ आशयाला धक्का न लावता तो संक्षिप्त केला जातो.

कार्यालय, शाळा, संस्था किंवा अधिकाऱ्यास लिहिले जाणारे पत्र; निश्चित स्वरूप, विषय, औपचारिक भाषा व नम्रता या त्याच्या वैशिष्ट्यपूर्ण गोष्टी असतात.

पूर्वी न वाचलेला, पाठ्यपुस्तकात नसलेला उतारा ज्यावर प्रश्न विचारले जातात; त्याचा अर्थ लावणे, मुख्य मुद्दे शोधणे व भाषिक क्षमता तपासणे हा त्याचा उद्देश.

उताऱ्यातील सर्वात महत्त्वाचा विचार ज्याभोवती बाकी मजकूर फिरतो; सहसा पहिल्या किंवा शेवटच्या परिच्छेदात ती स्पष्ट होते व उर्वरित वाक्ये तिला आधार देतात.

शब्द किंवा वाक्य ज्या परिस्थितीत व परिच्छेदात वापरले आहे त्यानुसार त्याचा अर्थ ठरवणे; शब्दकोशातील अर्थापेक्षा तेथील संदर्भाला महत्त्व दिले जाते.